Józef Garliński urodził się 14 października 1913 roku w Kijowie. Do niepodległej Polski przybył dopiero w 1920 roku. Jego ojciec Jarosław był majorem kawalerii WP. W 1926 roku został uczniem Korpusu Kadetów w Rawiczu, z którego po dwóch latach musiał odejść z powodu szybko rozwijającej się gruźlicy. Ze względu na stan zdrowia podjął na nowo naukę w gimnazjum sanatoryjnym "Szarotka" w Zakopanem. Po zakończeniu leczenia został przyjęty do Gimnazjum Humanistycznego imienia Adama Asnyka w Kaliszu, gdzie w 1934 roku zdał maturę. W latach 1934-1935 odbył służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu, a następnie rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, które przerwała wojna.
Zobacz serwis specjalny Polskiego Radia - II wojna światowa >>>
Wojna
W kampanii wrześniowej w 1939 roku uczestniczył jako podporucznik rezerwy 1. Pułku Szwoleżerów. Przed pójściem na front, 4 września, wziął ślub z Irlandką Eileen Short. Walczył pod Krasnobrodem, Kowalowem, Suchowolą i Jacnią na Lubelszczyźnie, gdzie odniósł rany. Jego ojciec, major rezerwy Jarosław Garliński, który również uczestniczył w kampanii wrześniowej, był więziony w Starobielsku i w 1940 roku został zamordowany przez NKWD, najprawdopodobniej w Charkowie. Józef po powrocie z niemieckiej niewoli wrócił do Warszawy, gdzie włączył się w działalność konspiracyjną. W kontrwywiadzie ZWZ, a później Armii Krajowej zajmował się m.in. tzw. wywiadem więziennym, czyli kontaktami z osobami przetrzymywanymi przez Gestapo. Był również kierownikiem Wydziału Bezpieczeństwa Komendy Głównej AK. Równolegle uczęszczał na tajne komplety i w 1942 roku ukończył rozpoczęte przed wojną studia.
Numer 121421
20 kwietnia 1943 roku pomyłkowo został aresztowany zamiast Tadeusza Garlińskiego, z zawodu inżyniera radiomechanika, poszukiwanego przez Gestapo w związku z tajną produkcją aparatów radiowych w Warszawie. Osadzono go na Pawiaku, a następnie wywieziono do obozu Auschwitz, gdzie został oznaczony numerem 121421. Później więziony był w Neuengamme i jego filiach, gdzie ostatecznie w podobozie Ludwigslust doczekał końca wojny 4 maja 1945 roku. Niemcy do końca nie wiedzieli o pomyłce i o tym, jak ważną dla polskiego podziemia osobę uwięzili.
Żona Józefa - Eileen, przeżyła wojnę w okupowanej stolicy, pracując konspiracyjnie dla Delegatury Rządu i biorąc udział w Powstaniu Warszawskim jako sanitariuszka. Po wojnie szczęśliwie spotkali się w Londynie – Józef postanowił nie wracać do okupowanego przez Sowietów kraju, a Eileen zdecydowała się na wyjazd.
Na emigracji
Prawdziwą pasją Józefa Garlińskiego stało się jednak pisarstwo historyczne. Opublikował blisko dwadzieścia książek, w tym kilka wydań obcojęzycznych. Zaczynał od wspomnień "Dramat i Opatrzność" z 1961, "Matki i żony" z 1962 i okupacyjnych opowiadań "Ziemia" z 1964 oraz dwóch książek zbliżonych do eseju historycznego "Między Londynem a Warszawą" , 1966 i "Politycy i żołnierze" , 1968.
Prawdziwy rozgłos przyniosła mu jednak praca "Oświęcim walczący" na temat przyobozowego i obozowego ruchu oporu w KL Auschwitz. Jej pierwsze fragmenty były drukowane w 1970 roku na łamach paryskich "Zeszytów Historycznych". Trzy lata później Garliński obronił w języku angielskim jako pracę doktorską w London School of Economics and Political Science monografię oświęcimskiej konspiracji, zatytułowaną "Fighting Auschwitz" ("Oświęcim walczący"). Książka ukazała się legalnie w Polsce dopiero w 1992 roku.
Kolejnymi pozycjami w dorobku Garlińskiego były "Ostatnia broń Hitlera" z 1977, "Enigma" z 1979, "Szwajcarski korytarz" z 1981, "Polska w drugiej wojnie światowej" z 1982 i "Niezapomniane lata" z 1987. Garliński drukował także w prasie emigracyjnej. Jego książki były w Polsce bardzo trudno dostępne lub wręcz zakazane.
Józefa Garlińskiego zapraszano na wykłady z historii na wiele uniwersytetów zagranicznych, m.in. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii, gdzie walczył z powszechnym przekonaniem, że Polacy nie byli więzieni w Auschwitz.
Za swoją twórczość Garliński otrzymał szereg nagród, m.in. w 1974 roku nagrodę Fundacji Jurzykowskiego i Związku Pisarzy na Obczyźnie za najlepszą książkę polską wydaną poza krajem - "Oświęcim walczący".
Józef Garliński współpracował również z Radiem Wolna Europa, przygotowując dla rozgłośni szereg audycji historycznych i literackich. Bodaj najważniejszy był cykl "Walki i prace Armii Krajowej" , dokumentujący działalność zbrojną Polskiego Państwa Podziemnego.
Posłuchaj audycji "Walki i prace Armii Krajowej" w serwisie Polskiego Radia - Radia Wolności >>>
47 lat na obczyźnie
Józef Garliński pierwszy raz przyjechał do Polski wiosną 1990 roku. Miało to miejsce wkrótce po śmierci j żony Eileen. Tablica upamiętniająca jej bohaterską postawę podczas okupacji hitlerowskiej znajduje się w katedrze polowej Wojska Polskiego w Warszawie.
W latach 90. Józef Garliński wydał w wolnej Polsce swoją ostatnią książkę, wspomnienia "Świat mojej pamięci". W jej zakończeniu napisał: - Okrutna przeszłość przeminęła. "Przebaczamy i prosimy o przebaczenie". Powtarzam te piękne słowa, bo sam cudem wyrwałem się z kręgu przemocy i nienawiści.
Kustosz pamięci
W 1990 roku decyzją ministra kultury i sztuki utworzona została Międzynarodowa Rada Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu, składająca się z wybitnych znawców problematyki II wojny światowej, obozów koncentracyjnych i holokaustu. Józef Garliński został jej członkiem w 1993 roku. Dzięki zbiórce pieniędzy przeprowadzonej przez niego wśród Polonii angielskiej możliwe było otwarcie w bloku nr 11 muzeum oświęcimskiego stałej ekspozycji "Obozowy i przyobozowy ruch oporu w KL Auschwitz" .
Dwa lata później, 25 maja 1995 roku, Józef Garliński został uhonorowany Krzyżem Oświęcimskim. 9 października ambasador RP udekorował Józefa Garlińskiego w Londynie Krzyżem Komandorskim Polonia Restituta z Gwiazdą. Było to dla niego - obok wojennego krzyża Virtuti Militari - najcenniejsze odznaczenie. W 2003 roku dr Garliński został uhonorowany przez IPN tytułem Kustosza Pamięci Narodowej.
Józef Garliński, był współtwórcą Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego w Londynie oraz prezesem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie i profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie. Zmarł w Londynie 29 listopada 2005 roku.
Posłuchaj archiwalnych dźwięków o Józefie Garlińskim >>>
mf
