Cesarz austriacki od 1848 r., król węgierski od 1867 r. Pochodził z dynastii habsbursko-lotaryńskiej. Był synem arcyksięcia Franciszka Karola i Zofii Wittelsbach.
Jego pełny tytuł brzmiał:
Franciszek Józef I z Bożej Łaski cesarz Austrii, apostolski król Węgier, król Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii, Galicji, Lodomerii i Ilyrii, król Jerozolimy etc, etc... arcyksiążę Austrii, wielki książę Toskanii i Krakowa, książę Lotaryngii, Salzburga, Styrii, Karyntii, Krajiny i Bukowiny, wielki książę Siedmiogrodu, margrabia Moraw, książę Górnego i Dolnego Śląska, Modeny, Parmy, Piacenzy, Guastalli, Oświęcimia i Zatora, Cieszyna, Frulii, Raguzy i Zadaru, uksiążęcony hrabia Habsburga i Tyrolu, Kyburga, Gorycji i Gradiszki,książę Trydentu i Brixen, margrabia Łużyc Dolnych i Górnych oraz Istrii, hrabia Hohenembs, Feldkirch, Bregenz, Sonnenebergu, pan Triestu, Cattaro i Marchii Słoweńskiej, wielki wojewoda województwa Serbii, etc, etc, ...
Urodzony cesarz
Franciszek Józef urodził się 18.08.1830 r. w pałacu Schönbrunn pod Wiedniem. W młodości zdobył gruntowne wykształcenie. Przeszedł również szkolenie wojskowe. Od młodych lat był wskazywany jako następca cesarza Ferdynanda I, który był obarczony chorobą psychiczną. W czasie Wiosny Ludów, otoczenie cesarskie doprowadziło do abdykacji Ferdynanda i przekazania tronu jego bratankowi, 18-letniemu Franciszkowi Józefowi I. 2.12.1848 r. w pałacu biskupim w Ołomuńcu ogłoszono go cesarzem Austrii. Objęcie trony przez Franciszka wiązało się z wielkimi nadziejami na odrodzenie cesarstwa. Młody władca musiał się przede wszystkim zmierzyć z powstaniem na Węgrzech. Nie zawahał się poprosić o pomoc cara Rosji, Mikołaja I. Z pomocą wojsk rosyjskich powstanie stłumiono.
Także dążenia niepodległościowe Włochów zostały w 1849 r. złamane przez armię austriacką. Jej zwycięstwo w bitwie pod Novarą (23 III 1949) położyło kres rewolucji w Lombardii i przyspieszyło zwycięstwo reakcji w Toskanii i innych regionach Włoch.
Zabawy z konstytucją
W 1851 r. Franciszek Józef I tzw. patentem sylwestrowym zniósł konstytucję marcową z 1849 r. Austria ponownie stała się monarchią absolutną i państwem biurokratyczno-centralistycznym z rozwiniętymi strukturami policyjnymi i cenzurą prasy, jednak zapoczątkowane w czasie rewolucji reformy agrarne były kontynuowane i doprowadziły do zrównania praw szlachty i mieszczaństwa na polu gospodarczym.
Rozpoczęta w 1859 r. wojna z Francją o panowanie w północnych Włoszech zakończyła się klęską Austrii i utratą Lombardii na rzecz Francji.
Niepowodzenia militarne i trudna sytuacja finansowa monarchii habsburskiej zmusiły Franciszka Józefa do wprowadzenia reform. Władzę miały przejąć sejmy prowincjonalne, nadzorowane przez Radę Państwa. Po kilku miesiącach i naciskach konserwatystów ograniczono władzę sejmów na rzecz wzmocnionej Rady Państwa.
Cios dla cesarstwa
W polityce zagranicznej również nie było różowo. Toczyła się walka o dominację w Niemczech i Europie Środkowej. Głównym konkurentem Austrii były Prusy. 14.06.1866 roku wybuchła między nimi wojna, która zakończyła się klęska w bitwie pod Sadową 3.07.1866 roku. Istniejący od 1815 r. Związek Niemiecki został rozwiązany, a ze zreorganizowanych Niemiec wykluczono Austrię, która musiała zapłacić odszkodowania wojenne, odstąpić Włochom Wenecję i prawnie uznać istnienie Królestwa Włoch.
Klęska zmusiła cesarza Franciszka Józefa do kolejnej przebudowy ustroju monarchii w kierunku liberalno-demokratycznym i poczynienia ustępstw wobec narodów ją zamieszkujących. Monarchia austriacka przekształcona została w dualistyczne Austro-Węgry z ustrojem konstytucyjno-parlamentarnym. 8.04.1867 r. Franciszek Józef został koronowany na "Apostolskiego Króla Węgier". W 1868 r. autonomię uzyskała Galicja.
Droga ku wojnie globalnej
W czasie kongresu berlińskiego (1878) Austro-Węgry otrzymały na 30 lat władzę nad byłymi terytoriami tureckimi – Bośnią i Hercegowiną. Rosja, rywalizująca z Austrią o wpływy na Bałkanach, nie kryła swego niezadowolenia z postanowień kongresu. Stąd 7.10.1879 r. Austro-Węgry i Niemcy zawarły układ o wzajemnej pomocy na wypadek rosyjskiego ataku. W 1882 r. do sojuszu przystąpiły Włochy tworząc późniejsze Trójprzymierze. Po rewolucji Młodoturków w imperium osmańskim (1908), Austro-Węgry anektowały Bośnię i Hercegowinę, co z kolei spowodowało zaostrzenie sytuacji na Bałkanach i radykalizację ruchów antyaustriackich na tym obszarze. Iskrą na "bałkańską beczkę prochu" był zamach w Sarajewie (28 VI 1914), podczas którego dziewiętnastoletni Serb Gawriło Princip zastrzelił austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żonę Zofię von Hohenberg. Austro-Węgry, otrzymawszy gwarancje sojusznicze od cesarza niemieckiego Wilhelma II, wypowiedziały Serbii wojnę, rozpoczynając tym samym pierwszą wojnę światową.
Cesarz Franciszek Józef I zmarł 21.11.1916 r. w Schönbrunn, po blisko 68 latach panowania. Jednym z ostatnich dokumentów, jakie podpisał, był akt 5 listopada, powołujący samodzielne państwo polskie pod patronatem Niemiec i Austro-Węgier. Jego następcą został Karol I, ostatni cesarz austriacki.
Ceniono go za dbałość o poddanych, skrupulatność i pracowitość. Głównym zarzutem w stosunku do jego 68. letniego panowania było doprowadzenie do uzależnienia Austrii od Niemiec. W Galicji mawiano o nim "dobry cysorz".
Życie prywatne
W 1854 r. 23-letni Franciszek Józef poślubił liczącą zaledwie 16 lat księżniczkę bawarską Elżbietę z Wittelsbachów (Sissi). Cesarzowa Elżbieta była kobietą niezwykłej urody. Franciszek kochał ją przez całe życie, jednak sztywne ramy życia dworskiego w Wiedniu i ograniczenia z tego wynikające męczyły i krępowały Sissi, czyniąc z niej osobę nieszczęśliwą. Jej tragiczna śmierć w 1898 r. (została zamordowana w Szwajcarii przez włoskiego anarchistę) była wielkim ciosem dla Franciszka Józefa. Mieli siedmioro dzieci: 4 córki i 3. synów.