Radiowe Centrum Kultury Ludowej

Kolędowanie

Ostatnia aktualizacja: 27.12.2020 09:00
Cały świąteczny czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli nazywano Godami, a także Koladką, Dwunastnicą, Szczodrymi, Świętymi Dniami, Świętymi lub Bożymi Wieczorami.  
Audio
  • "Płynie nam rzeczejka" - Zespół kolędników z Łukowej (zamojskie) z płyty "Kolędy i pastorałki" z serii Muzyka Źródeł.
Kolędowanie, 1920.  Reprodukcja malarstwa Antoniego Piotrowskiego.
Kolędowanie, 1920. Reprodukcja malarstwa Antoniego Piotrowskiego.Foto: Z archiwum Polona

Okres ten upływał niegdyś na wypoczynku, wspólnym śpiewaniu kolęd, odwiedzinach, pogawędkach sąsiedzkich, poczęstunkach i wesołych zabawach. W tym czasie na wsi nie było ważnych prac gospodarskich. Domy były wysprzątane, obejście uładzone, a w spiżarniach i komorach pełno było jeszcze dobrego świątecznego jadła.

W szczodre dni przychodzili do domów kolędnicy - kilku - a niekiedy nawet kilkunastoosobowe grupki dzieci i młodzieży, przeważnie z najbiedniejszych domów. Odświętnie ubrani chodzili od domu do domu, prowadząc ze sobą konia, baranka, cielę, prosię lub gęś. Wchodząc do domu pozdrawiali gospodarzy, wygłaszali lub wyśpiewywali swe świąteczne i noworoczne życzenia powodzenia i urodzaju, a niekiedy odgrywali różne zabawne scenki, a nawet całe przedstawienia. Na koniec grzecznie prosili o datek.

Zgodnie z tradycją, kolędników takich przyjmowano bardzo gościnnie, częstując ich świątecznymi smakołykami i wódką. Wierzono, że kolędnicy przynoszą szczęście domowi i wszystkim jego mieszkańcom. Poczęstunek (miarkę owsa, lub innego ziarna, sieczkę, chleb i wodę) otrzymywały również zwierzęta. Oprowadzano je po izbie, nie omijając żadnego kąta, aby przez cały rok, w gospodarstwie wiodło się jak najlepiej.

Kolędujące grupy różniły się pomiędzy sobą przebraniem i akcesoriami. Różny bywał także repertuar ich występów. Najpopularniejsze spośród nich, znane zwłaszcza na południu Polski były obchody z turoniem, dziwacznym, rogatym stworzeniem z ogromną kłapiącą paszczą, którego prototypem, prawdopodobnie, był tur całkowicie już wytępiony, ale wcześniej żyjący na swobodzie, w puszczach polskich.

Głowę - czyli maskę turonia - z ociosanego, drewnianego kloca - obijano futrem, najczęściej baranim; mocowano na niej prawdziwe rogi drewniane nabite metalowymi kolcami. Dla większego wrażenia paszczę wykładano jaskrawym, czerwonym suknem i mocowano w niej gruby, sukienny, czerwony język. Do ruchomej dolnej szczęki przybijano kolczastą skórkę jeża, szpilki lub gwoździki oraz cienką bródkę z pakuł i mały dzwoneczek. Tak przygotowana głowa osadzana była na mocnym drągu. Turoniowi towarzyszyli zwykle: Dziad, Cygan, Cyganka, Żyd, czasami także muzykant. Gdy grupa ta przekroczyła progi domu i pozdrowiła gospodarzy, turoń rozpoczynał swe popisy: skakał i tańczył, gonił kryjące się przed nim, piszczące ze strachu i emocji dzieci, a także dziewczęta i próbował wziąć je na rogi, a przy okazji utłuc przybitymi do pyska kolcami jeża.

Niemal równie popularne były, znane w całej Polsce, obchody kolędnicze z kozą skonstruowaną podobnie jak turoń. Wpuszczona do izby koza kolędnicza tupała, skakała, bodła i becząc głośno domagała się datków. Podobnie przebiegały obchody kolędnicze z innymi postaciami i maskami zwierzęcymi np. z krową, niedźwiedziem, baranem, ze zwiastującymi wiosnę wielkimi ptakami – żurawiem i bocianem.

***

Tekst pochodzi z książki "Polskie obrzędy i zwyczaje doroczne" dr Barbary Ogrodowskiej, wyd. Muza, Warszawa 2010.

Czytaj także

Adwent

Ostatnia aktualizacja: 28.11.2020 08:00
Adwentem nazywa się w Kościele czterotygodniowy czas oczekiwania i duchowego przygotowania do Bożego Narodzenia i nowego roku liturgicznego.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Mikołajki

Ostatnia aktualizacja: 06.12.2020 00:00
Zgodnie z legendą i przechodzącą z pokolenia na pokolenie tradycją, św. Mikołaj jest patronem żeglarzy, rozbitków, a także rybaków, flisaków i przewoźników, posiada bowiem moc poskramiania burz, piorunów, sztormowych wichrów i wysokich fal morskich; patronem więźniów i jeńców wojennych; a także mnichów, notariuszy, literatów, uczonych i uczniów zdających egzaminy, piwowarów i młynarzy.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Dziś dzień św. Łucji. "Święto Łucy – noc króci"

Ostatnia aktualizacja: 13.12.2020 10:00
13 grudnia, dzień św. Łucji, w ludowej tradycji europejskiej był także dniem narodzin słońca i światła. W przeszłości w tym dniu, w całej Europie odbywały się uroczystości powitania słońca i nowego słonecznego roku, mające swe korzenie w kulcie solarnym i jego odwiecznych obrzędach. Ich ślady zachowały się dotychczas w krajach skandynawskich.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Wigilia

Ostatnia aktualizacja: 24.12.2020 09:00
Od najdawniejszych czasów Wigilia otwierała słoneczny, wegetacyjny i tradycyjny ludowy rok obrzędowy. Zachowały się więc w jej obchodach ślady dawnych rytuałów i obrzędów, agrarnych, zadusznych i noworocznych.
rozwiń zwiń