Radiowe Centrum Kultury Ludowej

Prawosławna Pięćdziesiątnica

Ostatnia aktualizacja: 06.06.2020 14:01
Zesłanie Ducha Świętego na Apostołów, z gr. Pentakosta, jest jednym z najstarszych i największych świąt Kościoła, ustanowionym w IV wieku.
Wierna zapala świecie podczas celebracji Pięćdziesiątnicy w kościele św. Mikołaja w Moskwie, 3 maja 2012 roku.
Wierna zapala świecie podczas celebracji Pięćdziesiątnicy w kościele św. Mikołaja w Moskwie, 3 maja 2012 roku.Foto: Shutterstock/Nikita Anokhin

W tradycji Kościoła Wschodniego, bizantyjskiej i także prawosławnej, uważane jest za początek Kościoła i jego apostolskiej misji. Dlatego zalicza się je do Dwunastu Wielkich Świąt Cerkiewnych i celebruje przez trzy dni. Podczas obrzędów religijnych Pięćdziesiątnicy używa się szat liturgicznych w kolorze zielonym, ponieważ w tradycji prawosławnej symbolizuje on Ducha Świętego. 

Obrzędy te i rytuały mają korzenie w starotestamentowym święcie plonów: hebrajskim Szawuot i celebrowanym pięćdziesiąt dni później Pesach - święcie Przaśników upamiętniającym wielki exodus Żydów z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Wszyscy chrześcijanie, a więc również wyznawcy Prawosławia, świętują Zesłanie Ducha Świętego pięćdziesiąt dni, czyli osiem tygodni po Wielkanocy nazywanej w ich tradycji Paschą Chrystusową i stąd wzięła się nazwa Pięćdziesiątnica.

Jest to więc święto ruchome, którego termin zależy od daty Święta Paschy, Wielkanocy. W roku bieżącym 2020 rozpoczyna się w cerkwiach w niedzielę 7 czerwca, tydzień później niż w kościołach katolickich, w których Zielone Świątki obchodzone były 31 maja. Wyznawcy Prawosławia odprawiają bowiem swe święta cerkiewne według kalendarza juliańskiego.

Zieleń na chwałę Bożą

Nazwa Zielone Świątki bierze się od świeżych, zielonych gałęzi i kwiatów, którymi dekoruje się cerkwie, a czasem - głównie na wsi - także domostwa i obejścia, dla świątecznej ozdoby, na Bożą chwałę, ale także w intencji pomyślnej wegetacji roślin. W cerkwiach uroczystości religijne otwiera całonocne modlitewne czuwania, Wprowadza ono wiernych do obchodów dnia pierwszego nazywanego Niedzielą Trójcy Przenajświętszej.

Dzień drugi poświęcony jest w całości modlitwom do Ducha Świętego: Bóg zsyłając Ducha objawił ludziom i Kościołowi tajemnicę Trójcy świętej.

„Ojciec jest światłością, która została zesłana apostołom jako języki ognia i dzięki, której cały świat jest oświecony i czci Trójcę świętą”*

Kanon święta zawiera hymny ku czci Trójcy Świętej i Ducha Świętego, wieczernie z trzema modlitwami Bazylego Wielkiego, podczas której kapłani i wierni klękają po raz pierwszy od święta Paschy, wyznając grzechy, prosząc o miłosierdzie i dary ducha świętego. W dzień w trzeci, dzień rachunku sumienia wspomina się wszystkich swoich bliźnich, zwłaszcza bliskich zmarłych.

Ikony znajdujące się w cerkiewnych ikonostasach, poświęcone Zielonym Świątkom (Pięćdziesiątnicy), czyli Zesłaniu Ducha Świętego przedstawiają zwykle apostołów zgromadzonych w wieczerniku, z płomykami nad głową - będącymi znakiem łaski bożej i otrzymanych darów Ducha Świętego (takich jak mądrość, męstwo, niezłomna wiara, wierność bożym przykazaniom i dobra wola) i symbolizują ich powołanie do szerzenia nauki Chrystusa.

Sobótki, czyli wizyty z zaświatów

Z Pięćdziesiątnicą - Zielonymi Światkami z dawien dawna wiązały się liczne wierzenia i zwyczaje ludowe zachowane głównie na wschodnich i południowo-wschodnich rubieżach Polski, zamieszkałych przez wyznawców Prawosławia i greko-katolików. W nocy palono tam ognie obrzędowe - sobótki, aby przychodzące na ziemię, z zaświatów, dusze zmarłych mogły się przy nich ogrzać i odpocząć. Ognie te miały także chronić zasiewy przed burzą i gradobiciem. 

Na Ukrainie i w południowo-wschodnich regionach Polski w Zielone Światki składano zmarłym ofiary z jadła i napojów, tzw. zadusznice, niekiedy połączone z ucztowaniem na mogiłach. Odprawiano tam także Rozerhy i Błyskawici, uroczystości poświęcone pamięci dzieci martwo urodzonych lub zmarłych bez chrztu, które w noce zielonoświątkowe ukazywać się miały nad wodami rzek, jezior, sadzawek, stawów, pluskać się w nich, zawodzić, straszyć i prosić o chrzest święty.

Mieszkający w Polsce Łemkowie nazywali Zielone Świątki Rusaliami czyli Wielkanocą Rusałek. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od antycznych rzymskich Rosalii, majowych świąt zadusznych.

W Polsce i wielu innych krajach Europy, np. w Czechach, na Ukrainie, w Norwegii, Rumunii, wierzono że Zielone Świątki są czasem wzmożonej aktywności złych duchów, powietrznych i wodnych, boginek, czarownic i przedsiębrano przeciwko nim różne środki ochronne. Odpędzać je miały m.in. palone nocą ognie.

Podobne dobroczynne, magiczne właściwości przypisywano zielonym gałązkom, po uroczystościach religijnych obłamywanych z cerkiewnych, świątecznych dekoracji. Omiatano nimi izby i stajnie, aby usunąć z nich zły urok i wszelkie zło, a zasuszone przechowywano w domu, przez cały rok i wraz z innymi ziołami stosowano w różnych praktykach ochronnych i leczniczych.

Pięćdziesiątnica - Zielone Świątki i wszystkie towarzyszące im obrzędy, rytuały i zwyczaje zamykają ostatecznie, długi i najważniejszy w całym roku cykl świąteczny wielkanocny.

dr Barbara Ogrodowska

***

Więcej artykułów w dziale "Świętujemy".

*E. Smykowska, Liturgia Prawosławna, Warszawa 2004, Verbinum


Czytaj także

Zielone Świątki

Ostatnia aktualizacja: 30.05.2020 07:50
Zielone Świątki to ludowa nazwa święta kościelnego Zesłania Ducha Świętego uznanego za jedno z najstarszych i największych świąt w kościelnym kalendarzu liturgicznym. Z obchodami kościelnymi Zielonych Świątek łączyły się obrzędy ludowe powitania wiosny, święta rolnicze i pasterskie.
rozwiń zwiń