Historia

Karol Brandel. Fotograf, wynalazca, ojciec fotoreportażu

Ostatnia aktualizacja: 25.11.2022 05:53
184 lata temu przyszedł na świat jeden z najwybitniejszych artystów historii polskiej i światowej fotografii. Karol Brandel jako pierwszy człowiek wykonał zdjęcie z lecącego balonu, był prekursorem fotografii medycznej i twórcą słynnej panoramy Warszawy. W latach 80. XIX wieku wynalazł rewolucyjny aparat ręczny, dzięki któremu rozpowszechnił fotografię amatorską oraz uwiecznił sceny z życia codziennego mieszkańców Warszawy i innych miast.
Autoportret Konrada Brandla z aparatem w gondoli balonu.
Autoportret Konrada Brandla z aparatem w gondoli balonu. Foto: Muzeum Narodowe w Warszawie/domena publiczna

Konrad Brandel urodził się 25 listopada 1838 roku w Warszawie. Od małego interesował się fotografią, która była wówczas rozwijającą się nowinką techniczną. Jako nastolatek posiadł na tyle obszerną wiedzę teoretyczną z tej dziedziny, że w przedostatniej klasie gimnazjum napisał wraz z kolegą książkę o jednej z nowych technik fotografowania.

Posłuchaj
21:53 b i f - jak brandel i fotografia.mp3 Rozmowa z autorką albumu poświęconego Konradowi Brandlowi Danutą Jackiewicz z Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Katarzyną Madoń-Mitzner redaktorką serii o fotografach Warszawy z Domu Spotkań z Historią. Audycja "Alfabet Kultury" prowadzona przez Annę Stempniak (PR, 3.11.2015)

 

- Był to wspaniały, wieloodcinkowy tekst wydrukowany w prasie poznańskiej w języku polskim. Brandel opisał tę nową technikę bardzo szczegółowo, więc musiał zapoznać się z zagranicznymi publikacjami - mówiła w Polskim Radiu Danuta Jackiewicz, historyk fotografii i autorka książki "Konrad Brandel 1838-1920".

Konrad Brandel po ukończeniu gimnazjum rozpoczął pracę w atelier pierwszego polskiego profesjonalnego fotografa Karola Beyera. Po kilku latach zbierania szlifów u mistrza zdecydował się na otwarcie własnego zakładu fotograficznego przy Nowym Świecie w Warszawie. Dokonał tego w 1865 roku.

Portret Konrada Seweryna Brandla, syna fotografa. Zdjęcie wykonane w zakładzie Brandla w 1879 roku. Fot. Muzeum Warszawy Portret Konrada Seweryna Brandla, syna fotografa. Zdjęcie wykonane w zakładzie Brandla w 1879 roku. Fot. Muzeum Warszawy/domena publiczna

Fotografia eksperymentalna, lotnicza, medyczna

Brandel często przełamywał schematy i wprowadzał innowacje. Jeszcze podczas pracy u Beyera, wykonał eksperymentalne zdjęcie na budowanym wówczas moście Kierbedzia.

Posłuchaj
16:24 balonem nad warszawą___v2019022526_tr_0-0_02b1aa61[00].mp3 O Konradzie Brandlu i budowlach fotografowanych przez warszawskiego artystę mówili Krzysztof Michalski ze Stowarzyszenia dla Pragi i Danuta Jackiewicz, historyk fotografii. Audycja "Kwadrans bez muzyki" z reportażem Jakuba Kukli (PR, 18.11.2019)

 

- Fotografia została wykonana nocą przy świetle iskry elektrycznej. Widać, że lubił wyzwania, bo w 1864 roku było to zupełne novum w Europie - mówiła Danuta Jackiewicz w radiowej audycji.

W kolejnym roku Brandel został jednym z prekursorów fotografii lotniczej i zrobił zdjęcia z gondoli balonu, który szybował nad Warszawą. W ten sposób został pierwszym człowiekiem na świecie, który wykonał fotografię z lecącego balonu. Na zachodzie już kilka lat wcześniej powstawały zdjęcia z lotu ptaka, ale po raz pierwszy balon nie był uwiązany, tylko swobodnie frunął.  

Wybitny artysta był również prekursorem fotografii medycznej.

Posłuchaj
27:22 warszawa z wieży widziana___v2021007787_tr_0-0_02b16394[00].mp3 O Konradzie Brandlu i jego fotografiach opowiadali: Danuta Jackiewicz, historyk fotografii i Ryszard Mączewski, varsavianista z Działu Ikonografii i Fotografii Muzeum Powstania Warszawskiego. Audycja "Rozmowy po zmroku" prowadzona przez Jakuba Kuklę (PR, 22.04.2021)

 

- Fotografował przypadki chorobowe, co miało pomóc lekarzom w pracy. Ta działalność Brandla została uhonorowana wieloma nagrodami w latach 70. XIX wieku - mówiła Danuta Jackiewicz w radiowej audycji.

Panorama Warszawy

Jednym z najbardziej znanych dzieł Konrada Brandla była fotograficzna panorama Warszawy. W sierpniu 1873 roku trwał akurat remont Zamku Królewskiego. Brandel wraz z asystentem wtargał duży aparat ze statywem po rusztowaniu na specjalną platformę, która znajdowała się ponad hełmem wieży zegarowej i stamtąd wykonał dziesięć fotografii, obracając się wokół własnej osi.  

Ze względu na ówczesną technikę cała operacja w słoneczny, letni dzień zajęła fotografowi kilka godzin. Widać to po ruchu słońca i cieniach rzucanych przez budynki. 

- Zdjęcie z kościołem św. Anny wygląda jakby było zrobione o siódmej, ósmej rano, natomiast na fotografii z mostem Kierbedzia słońce jest już na zachodzie, więc było około godziny 16 - stwierdził w audycji Polskiego Radia Ryszard Mączewski, varsavianista i pracownik Działu Ikonografii i Fotografii Muzeum Powstania Warszawskiego. W 2021 roku MPW weszło w posiadanie jedynego pełnego kompletu dziesięciu zdjęć.

Dwa lata później, w 1875 roku, praca Brandla została rozpowszechniona przez czasopismo "Kłosy", które wydało ją w formie drzeworytu autorstwa Adolfa Kozarskiego. Niemal trzymetrowa, złożona z 12 części panorama cieszyła się ogromną popularnością wśród warszawiaków i na szczęście zachowała się w wielu egzemplarzach. Dziś jest doskonałym źródłem historycznym, które ukazuje, jak zmieniało się miasto po obu stronach Wisły.

Twórca fotorewolweru

Oczywiście Brandel nie tylko robił spektakularne zdjęcia i przełamywał bariery. Podstawą utrzymania fotografa była działalność atelier, w którym wykonywano fotografie portretowe. Przebojowy artysta robił to niechętnie i często pozostawiał pracę w zakładzie swoim asystentom. Sam wolał uwieczniać życie miasta.

Sprzedaż cierni w Wielką Sobotę przed kościołem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście w Warszawie. Fotografia Konrada Brandla z 1892 roku. Fot. Muzeum Warszawy Sprzedaż cierni w Wielką Sobotę przed kościołem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny na Nowym Mieście w Warszawie. Fotografia Konrada Brandla z 1892 roku. Fot. Muzeum Warszawy/domena publiczna

Jednak ze względu na rozmiary ówczesnych aparatów i długi czas naświetlania, przez co na zdjęciu obiekty w ruchu wychodziły rozmazane, było to zadanie karkołomne. To zmotywowało Brandla to stworzenia na początku lat 80. XIX wieku własnego, przełomowego wynalazku. Aparat, ze względu na szybkość wykonywania zdjęć (migawka otwierała się na 1/50 sekundy) nazywany był fotorewolwerem. Rewolucyjna była też jego konstrukcja. 

- Aparat nie potrzebował statywu i można go było trzymać w ręku. Fotograf miał do dyspozycji w mieszku dołączonym do aparatu kilkanaście szklanych płytek. Po naświetleniu płytka wysuwała się i wsuwała następna - tłumaczyła Danuta Jackiewicz. 

Oznaczało to, że podczas jednego spaceru można było wykonać wiele fotografii i to bez rzucania się w oczy. Magazynek fotorewolweru mieścił najpierw 12, a następnie 25 klisz. 

- Fotografowani na ulicy ludzie prawdopodobnie nawet nie wiedzieli, że robiono im zdjęcia. Ten przyrząd i ruch podniesienia aparatu do oka były czymś nieznanym - zauważyła autorka książki "Konrad Brandel 1838-1920".

Wyścigi konne na Polu Mokotowskim w Warszawie. Fotografia Konrada Brandla z 1892 roku. Fot. Muzeum Warszawy Wyścigi konne na Polu Mokotowskim w Warszawie. Fotografia Konrada Brandla z 1892 roku. Fot. Muzeum Warszawy/domena publiczna

Ojciec fotoreportażu

Fotorewolwer, nazywany też od nazwiska twórcy "brandlówką", stał się bardzo popularny, a zamówienia na zakup sprzętu spływały z całej Europy. Nabywcami byli nie tylko zawodowi fotografowie. Ze względu na łatwość obsługi wynalazek Brandla przyczynił się do rozwoju fotografii amatorskiej. Szczęśliwymi posiadaczami aparatu byli m.in. malarze Julian Fałat, Wojciech Gerson czy Henryk Siemiradzki.

Zabawy ludowe na Polu Mokotowskim w Warszawie. Fotografia Konrada Brandla wykonana ok. 1892 roku. Fot. Muzeum Warszawy Zabawy ludowe na Polu Mokotowskim w Warszawie. Fotografia Konrada Brandla wykonana ok. 1892 roku. Fot. Muzeum Warszawy/domena publiczna

Brandlowi wynalazek pomógł powiększyć majątek, ale przede wszystkim umożliwił mu realizację pasji, jaką był fotoreportaż. Dzięki swojemu aparatowi fotograf uchwycił życie Warszawy, również na jej obrzeżach. Interesowały go ruch uliczny, targowiska, zabawy.

- Widać to przejście od zdjęć statycznych do migawek, pokazania ludzi w ruchu. Są to fantastyczne fotografie, które pokazują na przykład skaczące, huśtające się dzieci. Dzięki temu możemy zobaczyć nie tylko architekturę i wygląd najbardziej reprezentacyjnych ulic, ale przede wszystkim życie codzienne mieszkańców ówczesnej Warszawy - mówiła w radiowej audycji z 2015 roku Katarzyna Madoń-Mitzner z Domu Spotkań z Historią.

Targ koński na Pradze. Fotografia Konrada Brandla wykonana ok. 1892 roku. Fot. Muzeum Warszawy Targ koński na Pradze. Fotografia Konrada Brandla wykonana ok. 1893 roku. Fot. Muzeum Warszawy/domena publiczna

Konrad Brandel zapamiętany został jako fotograf Warszawy, ale w rzeczywistości artysta podróżował po całym Królestwie Kongresowym. Wyjeżdżał też za granicę. 

- W 1887 roku w Krakowie [wówczas Austro-Węgry - przyp. red.] zrealizował fotoreportaż z wizyty arcyksięcia Rudolfa. Świadczy to o tym, że był znanym i wziętym fotoreporterem, którego angażowano również za granicą - mówiła Danuta Jackiewicz. 

Po I wojnie światowej Konrad Brandel przeniósł się do Torunia. Zmarł 28 października 1920 roku.

th/im

Czytaj także

Zakłady fotograficzne. Historie ukryte za witrynami

Ostatnia aktualizacja: 13.12.2016 17:00
"Fotograf Warszawski" to projekt dokumentalny ukazujący różne aspekty działalności stołecznych zakładów fotograficznych. W "Czacie Czwórki" rozmawialiśmy o nim z Antoniną Gugałą.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Jan Bułhak – ideolog polskiej fotografiki

Ostatnia aktualizacja: 06.10.2022 05:45
Ten nieprzeciętny artysta, malarz kliszy i obiektywu, pozostawił po sobie nie tylko znakomite kadry. Jego nauki doprowadziły do wyniesienia fotografii ponad rzemiosło, do rangi sztuki i pozostawiły trwały ślad w języku.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Karol Beyer. Pierwszy polski profesjonalny fotograf

Ostatnia aktualizacja: 08.11.2022 05:50
W wieku dwudziestu kilku lat postanowił zmienić swoje życie i zainteresował się absolutną nowinką techniczną – fotografią. Dzięki jego dziełom możemy przekonać się, jak wyglądała Warszawa połowy XIX wieku.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Zbyszko Siemaszko. Dokumentalista odbudowanej Warszawy

Ostatnia aktualizacja: 30.08.2022 05:49
Fotografie Siemaszki tworzą kronikę stolicy w drugiej połowie XX wieku. Można na nich obejrzeć, jak Warszawa podniosła się z gruzów i z każdym następnym rokiem przybierała znaną nam dzisiaj formę. – Uczyłem się na warszawskim bruku, na oddawanych do użytku budowlach – mówił fotograf w rozmowie z Polskim Radiem w 1974 roku.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Tadeusz Sumiński. Powstaniec warszawski, który pokochał fotografię

Ostatnia aktualizacja: 24.02.2022 05:40
24 lutego 2009 roku w Warszawie zmarł Tadeusz Sumiński. W historii zapisał się nie tylko jako jeden z najwybitniejszych fotografów polskiego krajobrazu, lecz także żołnierz Armii Krajowej, który podczas Powstania Warszawskiego brał udział m.in. w wyzwoleniu "Gęsiówki", czyli niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego w Warszawie (KL Warschau). 
rozwiń zwiń
Czytaj także

Kolor zmienił fotografię. Pierwsza barwna odbitka została pokazana w 1861 roku

Ostatnia aktualizacja: 17.05.2022 05:30
Obecnie fotografia barwna jest standardem, zaś czarno-biała to raczej domena fotografii artystycznej. Ale jeszcze 30-40 lat temu odbitki barwne były wręcz luksusem. Znawcy tematu spierają się co do faktu kto pierwszy wykonał barwną fotografię. Uważa się, że był to Thomas Sutton, pracujący na zlecenie i pod kierunkiem Jamesa Clerka Maxwella. 17 maja 1861 roku w Royal Institution w Londynie Thomas Sutton zaprezentował pierwsze w historii kolorowe zdjęcie swego autorstwa.
rozwiń zwiń