Historia

Liberum veto - narzędzie w rękach bezmyślnych czy przekupnych?

Ostatnia aktualizacja: 09.03.2020 05:45
- Obce dwory dość prędko zorientowały się, że przy pomocy liberum veto można unieszkodliwić i osłabić Rzeczypospolitą - stwierdził historyk, prof. Józef Gierowski.
Audio
  • Liberum veto - audycja Andrzeja Sowy i Krzysztofa Cypelta z udziałem historyka prof. Józefa Gierowskiego. (PR, 12.03.1982)
  • "Kronika polska" - o zasadzie ustrojowej Rzeczypospolitej Obojga Narodów liberum veto, dającej prawo każdemu z posłów biorących udział w obradach Sejmu do zerwania ich i unieważnienia podjętych uchwał. Komentarz dr Jolanty Choińskiej-Miki. (PR, 2.05.2001)
Carowie Szujscy na sejmie warszawskim - reprod. fot. obrazu Tommaso Dolabella, ok. 1640. Obecnie w zbiorach Muzeum Historycznego we LwowieWikimedia Commonsdp.
"Carowie Szujscy na sejmie warszawskim" - reprod. fot. obrazu Tommaso Dolabella, ok. 1640. Obecnie w zbiorach Muzeum Historycznego we LwowieWikimedia Commons/dp.

9 marca 1652 po raz pierwszy wykorzystano liberum veto, zrywając obrady sejmu.

Do wydarzeń sprzed wieków nawiązali autorzy audycji pt. "Liberum veto jako postawa i mechanizm polityczny" - Andrzej Sowa i Krzysztof Cypelt.

Co zrobił Władysław Siciński?

Posłem, który jako pierwszy wykorzystał zasadę liberum veto, był Władysław Siciński. Szlachcic z Upity nie pozwolił na kontynuowanie obrad ponad czas, jaki wcześniej zaplanowali na debatę ci, którzy zjechali do Warszawy. Siciński powiedział: "ja nie pozwalam na prolongatę!" i natychmiast opuścił salę. Istnieje teoria, że zrobił to na polecenie magnata litewskiego, hetmana Janusza Radziwiłła. Skonsternowani posłowie uznali, że w takiej sytuacji dalsze obrady są niemożliwe. Sesja jednak została przedłużona do 11 marca, ale pod warunkiem, że Siciński zjawi się w sali. Ponieważ poseł się nie stawił, marszałek zmuszony był rozwiązać sejm. W czasie gdy ogłaszano tę decyzję, wojewoda brzesko-kujawski Jakub Szczawiński miał krzyknąć: "Bodajby przepadł!", na co cała izba senacka odpowiedziała chórem: "Amen".

Symbol wolności czy anarchii?

Nazwisko Władysława Sicińskiego na wieki  stało się symbolem niechlubnej tradycji wykorzystywania idei wolnościowej ponad miarę.

- Sejmowe obrady dotyczyły wówczas spraw bardzo ważnych, dlatego że to jest okres walki z powstaniem Chmielnickiego - komentował prof. Józef Gierowski. - Chodziło o przygotowanie armii zdolnej do przeciwstawienia się tym oddziałom i zerwanie Sejmu w takim momencie naraziło państwo na niesłychane niebezpieczeństwo. To nie był jedyny wypadek. Bardzo podobnie było u progu najazdu szwedzkiego.

Zdaniem historyków liberum veto dezorganizowało władzę państwową w krytycznych dla Rzeczpospolitej momentach. Zwracała na to uwagę dr Jolanta Choińska-Mika w audycji "Kronika Polska", nadanej w maju 2001 roku.

- Sama idea liberum veto, tj. poselskiej kontradykcji wyrosła najprawdopodobniej z dążenia do poszanowania praw mniejszości - komentowała. - Czyli sama instytucja protestu poselskiego, prawo do niego nie było złe, trzeba tylko inaczej rozpatrywać skutki, jakie taki pojedynczy protest rodził.

Skutki liberum veto

W XVI stuleciu, ale też w pierwszych dekadach wieku XVII uchwały były podejmowane dość zgodnie, na drodze wypracowywania kompromisów. Posłowie często protestowali, ale udawało się podczas debaty znaleźć wspólne rozwiązanie.

Waga pojedynczego protestu wzrosła za czasów Władysława IV, wtedy widać coraz wyraźniej, że zasada liberum veto tamuje obrady.

- Swoistą nową jakość wyznaczyło zerwanie w 1669 roku Sejmu koronacyjnego Michała Korybuta Wiśniowieckiego na tydzień przed końcem ustawowego czasu przez posła wołyńskiego, Adama Olizara. Dopiero ten nowy precedens oznaczał, że zasada uznawania ważności każdej protestacji definitywnie zwyciężyła - komentowała dr Jolanta Choińska-Mika. Z kolei prof. Gierowski podkreślał, że coraz częściej było to działanie za obce pieniądze.

W ciągu 100 lat stosowania liberum veto aż 42 razy doszło do zerwania Sejmu. Jakie skutki zasada liberum veto przyniosła Rzeczpospolitej? Kto się jej przeciwstawił? Posłuchaj komentarzy historyków.

bs

Zobacz więcej na temat: HISTORIA Rzeczpospolita Sejm

Czytaj także

Sejm Czteroletni zwany Wielkim

Ostatnia aktualizacja: 06.10.2019 06:01
Sejm Czteroletni dawał nadzieję na zmiany w Rzeczypospolitej. Miał przywrócić suwerenność i przyspieszyć reformy gospodarcze kraju. Posłowie rozpoczęli obrady 6 października 1788.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Piotr Skarga - szermierz kontrreformacji

Ostatnia aktualizacja: 02.02.2020 05:35
- Stał się symbolem kapłana patrioty, który jeszcze w czasach świetności Rzeczypospolitej potrafił przewidzieć jej upadek, który miał nastąpić na skutek różnych wad szlacheckich – powiedziała na antenie Polskiego Radia prof. Jolanta Choińska-Mika. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

245 lata temu rozpoczął się Sejm Rozbiorowy

Ostatnia aktualizacja: 19.04.2018 06:09
19 kwietnia 1773 w Warszawie zwołano Sejm Rozbiorowy, w czasie którego zatwierdzono I rozbiór Polski przez trzy mocarstwa ościenne.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Nihil Novi – nic o nas bez nas

Ostatnia aktualizacja: 30.05.2020 05:40
30 maja 1505 roku, podczas obrad Sejmu w Radomiu uchwalono konstytucję Nihil Novi. Jej wprowadzenie uważa się często za początek demokracji szlacheckiej w Polsce.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Bartłomiej Nowodworski - komandos polskich królów

Ostatnia aktualizacja: 13.02.2018 06:00
- Był znakomitym żołnierzem, wiele razy miał okazję wykazać się odwagą, męstwem, biegłością w sztuce rycerskiej - mówiła prof. Jolanta Choińska-Mika. - Dlatego już za życia stał się dla współczesnych Polaków pewnym wzorem dobrego obywatela.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Sejm niemy – próba reformy Rzeczpospolitej

Ostatnia aktualizacja: 01.02.2019 09:30
-Uchwały Sejmu nazwanego niemym, miały dopiero zapoczątkować dzieło reformy wewnętrznej w Polsce, ale na nich się nieomal wyczerpało – pisał Jacek Staszewski w książce "Polska na przestrzeni wieków".
rozwiń zwiń