Historia

Pawiak – główne więzienie śledcze Gestapo

Ostatnia aktualizacja: 21.08.2014 06:00
Przez Pawiak przeszło w latach okupacji około 100 tysięcy osób. Trafiali tam głównie więźniowie polityczni, potem wożeni byli na przesłuchania na al. Szucha do siedziby Gestapo. W egzekucjach na Pawiaku zginęło 37 tysięcy osób.
Audio
  • Ostatni transport z Pawiaka – o ewakuacji z Pawiaka mówi więzień, który przeżył tamte wydarzenia - Marian Karczewski, aud. Feliksa Kidawy (01.11.1980)
  • Rozmowa Andrzeja Jeleńskiego z historykiem Józefem Garlińskim, który wspomina pobyt na Pawiaku, fragm. aud. "Sygnały dnia" (31.05.2001)
  • Audycja z okazji Dni Pamięci Pawiaka, dramatyczne wydarzenia na Pawiaku wspominają więźniowie: Krystyna Tarasiewicz, Andrzej Kotarski, Stanisław Zalewski oraz Joanna Gierczyńska, kustosz Muzeum Więzienia Pawiak, aud. Doroty Świerczyńskiej (02.10.2013)
  • Na granicy życia - wspomnienia byłej więźniarki Pawiaka Marii Kopeć o łączności między oddziałem kobiecym i męskim w latach okupacji hitlerowskiej, aud. Krystyny Żebrowskiej (25.02.1971)
  • Na granicy życia - o swoich odczuciach po zamknięciu jej w izolatce mówi była więźniarka Pawiaka Alina Tetmajer, aud. Krystyny Żebrowskiej (18.02.1971)
Ruiny więzienia Pawiak wysadzonego przez Niemców w sierpniu 1944. Na zdjęciu brama wjazdowa, źr. Władysław Bartoszewski, Warszawski pierścień śmierci 1939-1944 Warszawa 1970, Wikipediadp
Ruiny więzienia Pawiak wysadzonego przez Niemców w sierpniu 1944. Na zdjęciu brama wjazdowa, źr. Władysław Bartoszewski, "Warszawski pierścień śmierci 1939-1944" Warszawa 1970, Wikipedia/dp

21 sierpnia 1944 Niemcy wysadzili w powietrze budynek więzienia Pawiak.

Więzienie
Więzienie Pawiak, widok od ulicy Dzielnej (1906 rok), źr. "Tygodnik Ilustrowany", Wikipedia/dp

Miejsce hitlerowskiej zbrodni

Pawiak został zbudowany jeszcze przez Rosjan w latach 1829 -1835, między ulicami Dzielną i Pawią, według projektu Henryka Marconiego. W październiku 1939 roku niemiecki okupant utworzył na Pawiaku jedno z głównych więzień śledczych Gestapo.

– Pawiak był depozytem alei Szucha – podkreślał historyk Józef Garliński w 2001 roku. – Codziennie rano szedł transport na aleję Szucha, gdzie prowadzono śledztwo, a wieczorem się wracało.

– W czasie okupacji byli tu przede wszystkim więźniowie polityczni, ale zdarzało się, że trafiali tutaj mieszkańcy Warszawy i okolicznych miejscowości, zatrzymani podczas łapanek – zaznaczała Joanna Gierczyńska, kustosz Muzeum Więzienia "Pawiak" w audycji z 2013 roku.

Rekonstrukcja

Nz: Rekonstrukcja celi więziennej, Muzeum WIęzienia "Pawiak", aut. Adrian Grycuk (13.03.2013), Wikipedia/cc

Zatarcie śladów

Zanim jednak Niemcy zrównali Pawiak z ziemią, 30 lipca 1944 dokonali ewakuacji. – Ostatnie dni lipca były dla nas, więźniów Pawiaka, wyjątkowo denerwujące – wspominał więzień Marian Karczewski w 1980 roku. – Mieliśmy za sobą próbę ucieczki, nazywaną buntem więźniów Pawiaka. Miała ona miejsce w nocy z 19 na 20 lipca.

Na drugi dzień w odwecie rozstrzelano około 160 więźniów. – Kiedy już wyraźnie było słychać armaty pod Warszawą wydawało się nam, że Niemcy po prostu zlikwidują nas, wysadzą Pawiak w powietrze i cała historia ulegnie zatarciu – mówił Marian Karczewski.

Wywózka więźniów

– Poczta pantoflowa mówiła, że mamy pojechać do obozu koncentracyjnego, słyszeliśmy wprawdzie o ciężkich warunkach w obozach koncentracyjnych, ale dla nas zdawały się one bardziej znośne od beznadziejnego oczekiwania w czterech ścianach na śmierć – wspominał Karczewski.

Posłuchaj dramatycznej opowieści Mariana Karczewskiego o ostatnim transporcie w bydlęcych wagonach, z Pawiaka do obozu koncentracyjnego.

Powstanie

Podczas Powstania Warszawskiego Niemcy wysadzili Pawiak w powietrze. Sam Pawiak nie był objęty jednak walkami powstańczymi. Ostatni więźniowie zostali rozstrzelani 13 i 18 sierpnia 1944. Po wysadzeniu z Pawiaka pozostała jedynie frontowa brama przy ulicy Dzielnej.

Obecnie, w miejscu gdzie w czasie niemieckiej okupacji była siedziba Gestapo, znajduje się Muzeum Więzienia Pawiak, działające jako oddział Muzeum Niepodległości.

mb

Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Zamach na Franza Bürkla, bestialskiego oprawcę z Pawiaka

Ostatnia aktualizacja: 07.09.2020 05:45
7 września 1943 roku w Warszawie żołnierze Armii Krajowej dokonali udanego zamachu na SS-Oberscharführera Franza Bürkla, znanego z sadyzmu zastępcę komendanta więzienia na Pawiaku.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Publiczne egzekucje więźniów Pawiaka

Ostatnia aktualizacja: 18.10.2013 06:00
Codziennie na Pawiak trafiało po kilkaset osób. Aby zastraszyć mieszkańców stolicy, dowódca SS Franz Kutschera rozkazał przeprowadzać publiczne egzekucje na masową skalę.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Piekło spalone" – bunt więźniów w Treblince

Ostatnia aktualizacja: 02.08.2019 06:07
"Przeżyłem i jestem wolnym człowiekiem, ale po co? Często zadaję sobie to pytanie. Po to, ażebym opowiedział światu o milionach zamordowanych niewinnych ofiar, żebym zaświadczył o krwi niewinnych, przelanej przez morderców" – pisał w swoich wspomnieniach Jechiel Meyer Rachman.
rozwiń zwiń