Historia

Mała Konstytucja - pierwsza ustawa zasadnicza niepodległej Polski

Ostatnia aktualizacja: 20.02.2020 05:50
W wyniku obrad Sejmu Ustawodawczego, 20 lutego 1919 roku, została uchwalona tzw. Mała Konstytucja, która regulowała ustrój odrodzonego państwa polskiego. Była pierwszą ustawą zasadniczą uchwaloną po latach zaborów.
Audio
  • Profesorowie prawa i historii rozmawiali o kształtowaniu się demokracji w Polsce po latach zaborów w audycji Marii Ballod pt. "Demokracja w II Rzeczypospolitej Polskiej". (PR, 24.10.1990)
  • Okoliczności pierwszych wyborów po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i obrady Sejmu Ustawodawczego przybliżył prof. Andrzej Ajnekiel w audycji Jerzego Gruma "Organa przedstawicielskie w II Rzeczypospolitej". (PR, 26.11.1989)
  • Proces kształtowania się Małej Konstytucji przybliżyli prof. Janina Zakrzewska i prof. Michał Pietrzyk w audycji Elizy Bojarskiej "Sejm II Rzeczypospolitej". (PR, 10.01.1985)
Otwarcie Sejmu Ustawodawczego 10 lutego 1919 roku w Warszawie. Widoczny m.in. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski.
Otwarcie Sejmu Ustawodawczego 10 lutego 1919 roku w Warszawie. Widoczny m.in. Naczelnik Państwa Józef Piłsudski.Foto: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Politycy, którzy tworzyli odrodzone po 123 latach zaborów państwo polskie, zdawali sobie sprawę z wagi ustanowienia konstytucji, która regulowałaby najważniejsze kwestie prawne. Konieczne było również przeprowadzenie wyborów parlamentarnych.

- Było to ewenementem polegającym na tym, że te siły polityczne, które wzięły wówczas odpowiedzialność za kształt niepodległego państwa, czyli socjaliści i ludowcy oraz Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, uważali, że jedynym racjonalnym rozwiązaniem dla kraju jest szybkie zwołanie parlamentu – powiedział prof. historii Andrzej Ajnenkiel w audycji "Organa przedstawicielskie II Rzeczypospolitej".

Józef Piłsudski uważał, że parlament zweryfikuje rzeczywiste wpływy partii politycznych w społeczeństwie. Liczył na to, że w drodze wyborów uda się wyłonić organ, który przeprowadzi wszystkie konieczne dla państwa decyzje.

Na co jeszcze liczył Piłsudski? Posłuchaj audycji "Organa przedstawicielskie II Rzeczypospolitej".

Sejm Ustawodawczy

Wybory zostały rozpisane na podstawie Dekretu o Ordynacji Wyborczej wydanego przez rząd Jędrzeja Moraczewskiego 28 listopada 1918 roku. Ten sam rząd rozpoczął także prace nad opracowaniem konstytucji. Pierwsze wybory parlamentarne w niepodległej Polsce odbyły się 26 stycznia 1919 roku, kiedy granice państwa polskiego nie były jeszcze do końca ustalone. W takich warunkach trudność sprawiało nawet wytyczenie okręgów wyborczych.

Jakie jeszcze trudności napotykała organizacja tych wyborów? Dowiedz się tego z audycji "Początki parlamentaryzmu w II Rzeczypospolitej".

Państwo polskie zaczęło kształtować się w warunkach demokracji. Otwierając 10 lutego 1919 roku pierwsze obrady, wyłonionego w drodze demokratycznych wyborów, Sejmu Ustawodawczego, Józef Piłsudski oświadczył, że parlament będzie jedynym gospodarzem w kraju.

Proces tworzenia konstytucji

W czasie prac wyłoniły się różne koncepcje dotyczące kształtu ustawy zasadniczej. Najczęściej jednak padały propozycje zorganizowania ustroju państwa według modelu francuskiego lub amerykańskiego.

Co dokładnie zawierały te projekty? Posłuchaj audycji "Sejm II Rzeczypospolitej".

Zadanie opracowania ustawy zasadniczej przejął rząd Ignacego Paderewskiego, który jednak nie nadał biegu proponowanym projektom. Rząd powołał za to Komisję Konstytucyjną, której głównym i jedynym celem było stworzenie konstytucji. W skład komisji weszli najważniejsi posłowie wszystkich stronnictw politycznych obecnych w Sejmie Ustawodawczym.

- W czasie obrad posłowie doszli do wniosku, że przygotowanie konstytucji wymaga czasu i niezbędna jest jakaś ustawa na okres przejściowy, która regulowałaby w sposób ogólny stosunki między Sejmem Ustawodawczym, Naczelnikiem Państwa a Radą Ministrów – wyjaśnił prof. historii Michał Pietrzak w audycji "Sejm II Rzeczypospolitej".

- Mała konstytucja w rzeczywistości była tylko wynikiem pewnego etapu prac nad całościową ustawą zasadniczą. Wcześniej istniały inne akty prawne, które regulowały ustrój kraju – dodał prof. prawa Andrzej Zakrzewski w audycji "Demokracja II Rzeczypospolitej Polskiej".

Jakie były to akty prawne? Dowiedz się z audycji "Sejm II Rzeczypospolitej".

Uchwalenie Małej Konstytucji

Mała Konstytucja została uchwalona i od razu wcielona w życie 20 lutego 1919 roku w dramatycznych warunkach napięć społecznych, zniszczeń wojennych i prawdziwego głodu wśród zwykłych mieszkańców Polski.

- Godne podziwu jest to, że w tak trudnych warunkach Sejm Ustawodawczy potrafił podejmować konstruktywne decyzje oraz znaleźć sposób współdziałania z Naczelnikiem Państwa w najważniejszych sprawach – mówił prof. historii Andrzej Ajnenkiel w audycji "Organa przedstawicielskie II Rzeczypospolitej".

- Mała Konstytucja wyposażała sejm w szerokie uprawnienia - dodał prof. historii Michał Pietrzak w audycji "Demokracja w II Rzeczypospolitej Polskiej".

Charakter ustawy zasadniczej

W rzeczywistości Mała Konstytucja nosiła nazwę uchwały sejmu. Była krótkim i zwięzłym aktem prawnym, który składał się z kilku precyzyjnie napisanych artykułów. Opracowana w przyśpieszonym tempie określała tryb i sposób funkcjonowania państwa. Wzorowała się na francuskim modelu konstytucji. Oddawała pełnię władzy w ręce Sejmu Ustawodawczego. Na jej mocy Rada Ministrów powoływała Naczelnika Państwa w porozumieniu z Sejmem. Naczelnik Państwa był odpowiedzialny politycznie przed Sejmem, co oznaczało, że Sejm mógł uchwalić wotum nieufności wobec Naczelnika. Przed Sejmem odpowiedzialna była również Rada Ministrów.

Mała Konstytucja zapewniała centralną dominującą pozycję Sejmu Ustawodawczego w systemie władzy państwowej. Na jej mocy Józef Piłsudski z woli Sejmu pełnił funkcję Naczelnika Państwa, będąc najwyższym wykonawcą uchwał sejmu w sprawach cywilnych i wojskowych.

Z tekstem Małej Konstytucji zapoznasz się na stronach Internetowego Systemu Aktów Prawnych.

Znaczenie Małej Konstytucji

Uchwalona 20 lutego 1919 roku ustawa zasadnicza obowiązywała do czasu wejścia w życie konstytucji marcowej w 1922 roku. Pełniła znaczącą rolę w procesie unifikacji kraju i przeprowadzenia reform społeczno-gospodarczych.

Jakie odważne reformy na mocy Małej Konstytucji przeprowadził Sejm Ustawodawczy? Dowiedz się tego z audycji "Organa przedstawicielskie II Rzeczypospolitej".

- Mała Konstytucja była dowodem na posiadanie zmysłu państwowego przez polskich polityków. Ta myśl dojrzewała przez cały okres zaborów – stwierdziła prof. prawa Janina Zakrzewska w audycji "Sejm II Rzeczypospolitej".

seb








Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Konstytucja marcowa. Zgoda w trudnym czasie

Ostatnia aktualizacja: 17.03.2020 05:50
Zważywszy na presję czasu i okoliczności konstytucja marcowa była dziełem wartym dobrej pamięci, choć stawiającym naszym raczkującym parlamentarzystom surowe wymogi - kultury, dojrzałości politycznej, zdolności do refleksji i kompromisu.
rozwiń zwiń

Czytaj także

101 lat temu po raz pierwszy od odzyskania niepodległości Polacy poszli do urn

Ostatnia aktualizacja: 26.01.2020 06:01
Zorganizowanie wyborów parlamentarnych trzy miesiące od odzyskania niepodległości, w kraju scalonym z trzech obszarów o zupełnie odmiennej kulturze politycznej, w kraju, którego wszystkie granice płonęły, zakrawa na cud. A jednak ten cud administracyjny ziścił się 101 lat temu, 26 stycznia 1919 roku.
rozwiń zwiń