- On do Krakowa przyjechał z wiejskim etosem pracy. My ciągle gadaliśmy, przelewaliśmy z pustego w próżne, a on po prostu tworzył - mówili bohaterowie reportażu.

Wiesław Dymny (ur. 25 lutego 1936 w Połoneczce, zm. 12 lutego 1978 w Krakowie) uznawany był za jednego z najzdolniejszych artystów swojego pokolenia. Realizował się na wielu polach m.in. jako plastyk, aktor, scenarzysta filmowy, poeta, prozaik i satyryk. Ludzi zjednywał sobie niekonwencjonalnymi pomysłami. - Mieliśmy kiedyś próbę przed premierą kabaretu piwnicznego, wszyscy zdenerwowani, uczyliśmy się tekstów przy świeczkach. Jak się kończyło swoją kwestię, to się zdmuchiwało świeczkę, a ktoś inny zapalał i odczytywał swój tekst. On nic nie powtarzał tylko mierzył scenę. Śmiał się, że to zmierzenie w zupełności mu wystarczy - wspominał jeden z kolegów z Piwnicy pod Baranami.

Dymny ceniony był przede wszystkim za swe dokonania prozatorskie i obrazy, niestety część jego notatek i prac w roku 1977 strawił pożar. W reportażu o początkach Dymnego w Krakowie i jego pierwszych próbach artystycznych mówili Ewa Wnuk, Joanna Olczak-Ronikier, Leszek Długosz, Leszek Hołdanowicz, Henryk Kluba, Rajmund Jarosz i Piotr Skrzynecki. Wykorzystano też fragmenty nagrań z Piwnicy pod Baranami i fragmenty filmów według scenariuszy Wiesława Dymnego w reżyserii Henryka Kluby: "Chudy i inni” oraz "Słońce też wschodzi".

Zapraszamy do wysłuchania fragmentów reportażu Jolanty Drużyńskiej i Wojciecha Markiewicza.

***

Tytuł audycji: Opowieści po zmroku

Prowadzenie: Joanna Szwedowska

Data emisji: 8.02.2016

Godzina emisji: 21.30

mc

Leszek Długosz i opowieści z Piwnicy pod Baranami

Jaki był Piotr Skrzynecki? On sam niechętnie opowiadał o sobie – wolał mówić o Piwnicy, o tworzących ją ludziach. – Kabaret kabaretem, ale tam się dzieje dużo innych rzeczy: impreza towarzyska, bale, nie bale – opowiadał w jednej z radiowych audycji, podkreślając wspólnotowy charakter zjawiska zwanego Piwnicą pod Baranami. 

Jak to się jednak wszystko zaczęło?

Piwnica z węglem i kartoflami

Tadeusz Kwinta: w Piwnicy pod Baranami bawiliśmy się słowem

– Przyjechałem do Krakowa dzięki Nowej Hucie, tam zacząłem pracować jako instruktor teatralny –  wspominał Piotr Skrzynecki w jednym z radiowych wywiadów. Przygoda krakowskich studentów szkół artystycznych z Piwnicą zaczęła się tak naprawdę już w 1955 roku, gdy – jak to określiła "mama piwniczna" Hanna Olczak-Mortkowiczowa – wleźli pewnego dnia do tego brudnego, pełnego węgla i kartofli pomieszczenia.

– Byłem historykiem sztuki, mnóstwo było fantastycznych ludzi, którzy założyli sobie takie zgromadzenie piwniczne – opowiadał Skrzynecki, który całe swoje życie nierozłącznie związał z Piwnicą. W rozmowie z Polskim Radiem zastrzegał się jednak skromnie: – Jestem jednym z jej elementów, niezbyt ważnych. I wspominał swoich przyjaciół, którzy wraz z nim tworzyli ten fenomen w polskiej kulturze 2 połowy XX wieku.

A byli to tacy artyści, jak Ewa Demarczyk, Zygmunt Konieczny, Leszek Długosz, Stanisław Radwan, Krystyna Zachwatowicz, Krzysztof Litwin, Anna Szałapak, Halina Wyrodek, Zbigniew Preisner, Jan Kanty Pawluśkiewicz, Ola Maurer, Marek Grechuta, Jacek Wójcicki, Grzegorz Turnau, Beata Rybotycka czy Tadeusz Kwinta.    

– Grupa młodych ludzi, plastyków, historyków sztuki, studentów prawa, całe to towarzystwo wesołe, pełne fantazji i potrzeb twórczych, szukało miejsca, żeby na przekór czasom, w których żyliśmy – szarości, prymitywu i beznadziei - jakoś jednak próbować cieszyć się, wyrażać siebie, tworzyć – wspominał Tadeusz Kwinta, aktor scen krakowskich od początku związany z Piwnicą.

A początki te, jeśli chodzi o warunki lokalowe, były "piwniczne". – Trzeba było wyrzucić węgiel i śmieci. Nie było jeszcze światła, normalnej podłogi. Światło dawał kominek i świeczki, które się przyklejało do ścian - opowiadał.

***

Czytaj także:

• "Był powietrzem Krakowa". Jan Nowicki o Piotrze Skrzyneckim
•  Rozmowa z Moniką Wąs, autorką książki "Skrzynecki. Demiurg i wizjoner"

***

Ostatni przedstawiciel bohemy

"W Piwnicy gra się i śpiewa wszystko. Od Ronsarda i Camusa po falsyfikat listu Picassa wysłanego w sprawie Szarotki do Słonimskiego" pisał w "Dzienniku polskim" Ryszard Teadling z okazji 10-lecia kabaretu. Program, niekiedy przypominający rewię, składał się z krótkich musicali i utworów muzycznych przeplatanych tekstem. Niepowtarzalny styl wykonywanych przez artystów piosenek stworzył kompozytor Zbigniew Konieczny. Skrzynecki, przygotowując ich teksty, sięgał po dotyczące rozmaitych tematów literackie dokonania polskich i zagranicznych twórców. 

– O Piotrze Skrzyneckim mówiono, że jest ostatnim Cyganem, ostatnim przedstawicielem bohemy. Chciał uciec od rzeczywistości – wspominał kompozytor Zbigniew Raj. – Zawsze mówił, że nigdy nie chciał mieć żadnych poglądów, nie chciał mieć niczego na własność, nie chciał być związany z niczym w sposób formalny. Piwnica miała być jego azylem od rzeczywistości.

Nieodzownym elementem stały się zabawne monologi, które przed każdym z występów wygłaszał przed publicznością Skrzynecki. Obdarzony oryginalnym poczuciem humoru, potrafił błyskawicznie ułożyć celną ripostę. 

– Piwnica uczyła podstawowych cnót estradowych, przede wszystkim umiejętności oceny własnych możliwości i znalezienia własnego miejsca w zespole. Spędzałem całe wieczory i noce w towarzystwie nierzadko kontrowersyjnych kolegów – opowiadał Grzegorz Turnau.

Enklawa wolności

Nie wszystkim podobały się jednak – by przywołać określenia pewnego krakowskiego urzędnika z lat 60. XX wieku. – "formy organizacyjne środowiska”, "szeroka działalność klubowa" czy, o zgrozo, "cały ten program bufetowo-konsumpcyjny”. Cenzorzy nie byli zachwyceni. – Tam na papierze to wszystko świetnie, a potem się wszyscy śmieją nie z was, ale z nas – mówili podirytowani piwniczanom (być może swoją bezradnością wobec cudownie groteskowych tekstów). Tę ich złość zapamiętała Irena Szaszkiewiczowa, legenda Piwnicy pod Baranami, słynna bohaterka komiksu w "Przekroju" tworzonego przez Piotra Skrzyneckiego i Kazimierza Wiśniaka.

Piwnica była kilkakrotnie zamykana z polecenia władz. Scena najdłuższą przerwę w funkcjonowaniu odnotowała w czasie stanu wojennego.

– To była enklawa nie tylko wolności artystycznej, ale też politycznej i wolności sumienia. Tam mówiło się rzeczy i dotykało spraw, o których nikt inny nie mówił i nie dało się gdzie indziej przeczytać, wysłuchać ani zobaczyć – mówił reżyser Janusz Kowalczyk.

Okładka książki Moniki Wąs "Skrzynecki. Demiurg i wizjoner", Wydawnictwo Mando

Rozmówczyni Natalii Grzeszczczyk opowiadając o powstaniu książki podkreśliła wagę rozmów, które udało się jej przeprowadzić z artystami o Piotrze Skrzyneckim. – W tych opowieściach nabiera on wielowymiarowości, aczkolwiek jeden z moich rozmówców – Jan Kanty Pawluśkiewicz powiedział, że jesteśmy bezradni już na samym początku mówienia o Piotrze, bo był osobą, której nie da się uchwycić w słowach. Nie da się opisać w sposób zupełnie obiektywny. Każdy z nas, każdy z moich rozmówców ma jakiegoś Piotra, którego czyta przez siebie – mówi gość "Akademii rozrywki". 

Monika Wąs przyznaje, że materiału o Piotrze Skrzyneckim, Piwnicy pod Baranami jest bardzo dużo.  – Chciałam się skupić na samym Piotrze i na jego życiu krakowskim. Miałam świadomość, że układ chronologiczny tej opowieści nie miałby większego sensu, bo życie Piotra było epizodyczne, było życiem towarzyskim – podkreśla. 

Zapraszamy do wysłuchania audycji, w której wykorzystaliśmy także archiwalne dźwięki. 

***

Tytuł audycji: Akademia rozrywki
Prowadzi: Natalia Grzeszczyk
Gość: Monika Wąs ( autorka książki "Skrzynecki. Demiurg i wizjoner")
Data audycji: 8.06.2018
Godzina emisji: 13.10

gs/abi

"Chodził w trenczu à la Humphrey Bogart"

Jeden z najpopularniejszych polskich piosenkarzy urodził się 10 grudnia 1945 roku w Zamościu. Pochodził z mieszczańskiej zamojskiej rodziny, w szkole był prymusem, idealne dziecko, wzorowy młodzieniec, pociecha i duma samotnie wychowującej go matki.

"Ubierał się w nieco staroświeckim stylu. Gdy chłopcy z zespołu Anawa nosili spodnie dzwony lub zdobywane za granicą wojskowe zielone kurtki, on chodził w trenczu à la Humphrey Bogart w filmie Casablanca. Marek był w dobrym tonie i ten dobry ton został doceniony w Krakowie" - pisze Marta Sztokfisz, autorka biografii Marka Grechuty pt. "Chwile, których nie znamy".

Grupa Anawa

Od dziecka pociągała go poezja i muzyka, ale studiował zapewniającą konkretny zawód architekturę. "To nie był facet ani rozrywkowy, ani towarzyski, choć miał poczucie humoru, chętnie przebywał z ludźmi, którzy nadawali na podobnych falach" – czytamy w książce. Podczas studiów w Krakowie wraz z Janem Kantym Pawluśkiewiczem założył grupę Anawa. Wtedy też powstały najbardziej znane poetyckie teksty, wpisane w aranżacje wykorzystujące instrumentarium typowe dla muzyki klasycznej.

- Publiczność studencka jest moim zdaniem najlepsza, najgorętsza, najwrażliwsza - oceniał Grechuta w rozmowie z Iwoną Brzostek. Posłuchaj całej rozmowy.

W 1967 roku z "Tangiem Anawa" wystartował w eliminacjach do Festiwalu Piosenki Studenckiej w Krakowie. Przeszedł do półfinału, ale jury nie podobała się poważna interpretacja Grechuty, to, że stoi na scenie nieruchomo. - Na sali była Ewa Demarczyk, która tupnęła nogą i przekonała jurorów. Tango Anawa - pierwszy przebój grupy - zajęło drugie miejsce w konkursie transmitowanym przez telewizję. Przed Markiem otworzyła się brama do sławy - mówiła pisarka.

Lata 70. i "Korowód"

W 1970 roku ukazał się pierwszy album Grechuty, a "Korowód" - jedna z najważniejszych płyt Grechuty - wyszedł w 1971 roku. W tym samym czasie wraz z Kantym Pawluśkiewiczem stworzyli "Szaloną lokomotywę" - spektakl muzyczny oparty na dziełach Witkacego, niezwykle popularny na wielu scenach polskich teatrów. Utwór "Hop, szklankę piwa" przyniósł Markowi Grechucie Grand Prix festiwalu piosenki polskiej w Opolu.

Artysta tworzył muzykę filmową i ilustrował muzycznie widowiska teatralne, poświęcone poetom – od Kochanowskiego przez Juliusza Słowackiego do Kazimierza Przerwy – Tetmajera, Bolesława Leśmiana i Kazimierza Wierzyńskiego. Związany z Piwnicą pod Baranami koncertował w Polsce i na świecie: Europie, USA, Kanadzie i Australii.

Ciche lata 80. 

Po wyciszeniu artystycznym w latach 80. na scenę powrócił w 1989 roku. Współpracował także z młodym pokoleniem – wspólnie z zespołem Myslowitz nagrał utwór "Kraków". Ostatnią płytą Grechuty z premierowym materiałem były "Niezwykłe miejsca" (2004), gdzie znalazły się piosenki poświęcone miejscom, które go oczarowały.

Marek Grechuta zmarł po długiej i ciężkiej chorobie, 9 października 2006 roku w Krakowie. Uhonorowany pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotym Medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis w 2005 roku.