Historia

"Nikt się nie łudził, że to było wyzwolenie". Dwie okupacje - niemiecka i radziecka - w relacjach świadków

Ostatnia aktualizacja: 23.01.2020 06:10
Zapraszamy do wysłuchania fragmentów nagrań znalezionych w Archiwum Polskiego Radia, które są wyborem relacji na temat różnych wymiarów okupacji niemieckiej na ziemiach polskich w okresie II wojny światowej oraz następującej po niej okupacji sowieckiej, niesłusznie do dziś nazywanej jeszcze czasami "wyzwoleniem".
Audio
  • "Archiwum PRL" - audycja Grzegorza Sołtysiaka poświęcona losom Franciszka Niepokólczyckiego - działacza konspiracji, członka AK, aresztowanego i skazanego na śmierć, następnie na dożywocie; odczytanie fragmentów oskarżenia oraz fragmentów z przesłuchnia Niepokólczyckiego. (RWE, 7.10.1993)
  • Program dokumentalny nadany z okazji 15 rocznicy utworzenia Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) 22.VII.1944 roku - opracowany przez Jana Kroka-Paszkowskiego na podstawie relacji i dokumentów, m.in. wypowiedzi ppłk. Józefa Światły - b. zastępcy dyrektora X departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. (RWE, 19.07.1959)
  • Audycja Józefa Garlińskiego. "Walki pod Przemyślem" - program oparty na relacji sierżanta Tadeusza Czołowskiego - z hanaczowskiego oddziału partyzanckiego (kolejni dowódcy: "Pirat", "Strzała", kpt. ps. "Janek", kpt. ps. "Proch") - na temat losów oddziału operującego na Ziemi Przemyskiej m.in. reorganizacji, walk z policją ukraińską i Niemcami, udz
  • Wspomnienie o Janie Rodowiczu - rozmowa Krystyny Jagiełło z naczelnikiem Szarych Szeregów Stanisławem Broniewskim, ps. Orsza. (RWE, brak daty)
  • - Trafiłem do najmłodszych harcerzy Szarych Szeregów – Zawiszaków. Z radości nie mogłem spać przez całą noc - Jan Olszewski o konspiracji i wybuchu Powstania Warszawskiego. (PR, 22.05.2011)
  • - Bezradne obserwowanie bombardowanego miasta to był dramat. Na naszej Pradze nie było walk, nam dzieciom zabroniono wychodzić z domu - Jan Olszewski mówił o Powstaniu Warszawskim i wkroczeniu Armii Czerwonej na Pragę. (PR, 23.05.2011)
  • - W styczniu 1945 roku NKWD weszła do domu mojego dziadka i stryja, który był komendantem placówki AK w Okuniewie, przyszli go aresztować, a dziadka wyrzucili w bieliźnie na mróz i on tego nie przeżył – mówił Jan Olszewski. (PR, 24.05.2011)
Żołnierze sowieccy w 1945 roku
Żołnierze sowieccy w 1945 roku Foto: Wikimedia Commons/Fortepan — ID 32051/CC 3.0

Zestawienie relacji sporządzone zostało w ten sposób, aby prezentować wypowiedzi, które uznać można za wiarygodne, ale jednocześnie nie pochodzące z tego samego kręgu czy środowiska. Ważne jest również, że są to relacje z różnego czasu, a ich autorami są osoby, które w okresie wycofywania się Niemców pod naporem Armii Czerwonej były w różnym wieku. Również rodzaj relacji jest różnorodny. Prezentujemy wspomnienia ustne, pisemne, a nawet stenogram z tak zwanych procesów pokazowych z czasów powojennej Polski rządzonej przez komunistów.

Proces Franciszka Niepokólczyckiego

Zaczynając od relacji najstarszych zapraszamy do wysłuchania audycji na temat procesu Franciszka Niepokólczyckiego, działacza konspiracji i powojennego podziemia niepodległościowego. Niepokólczycki był prezesem Zarządu Głównego Zrzeszenia "WiN".

Mowa oskarżyciela przytoczona w audycji jest swoistym kuriozum, ale pokazuje, jaki był stosunek władzy komunistycznej do działaczy niepodległościowych i jak nieprawdziwy obraz lat okupacji starano się utrwalić w trakcie pokazowych procesów z tego czasu. Franciszek Niepokólczycki cudem jedynie uniknął kary śmierci, na którą skazano go w 1947 roku w procesie toczącym się w Krakowie.

Józef Światło przed mikrofonem RWE

Kolejna relacja pochodzi z 1954 roku, w którym to Józef Światło – wysoki funkcjonariusz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, do tej pory ideowy komunista, który bojąc się czystek, które mogłyby go dotknąć w wyniku zmian po śmierci Stalina, uciekł na zachód przez Berlin. Na antenie Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Światło opowiadał między innymi o tym, w jakim stopniu ZSRR za pomocą swoich agend wywiadowczych oraz partyzantki zwalczało polskie podziemie niepodległościowe na terenach okupacji niemieckiej i to w pełnym porozumieniu z Gestapo. Współpraca ta nie ustała nawet po wybuchu wojny sowiecko-niemieckiej w 1941 roku.

Zapraszamy do wysłuchania relacji Światły z komentarzem redaktorów Radia Wolna Europa w audycji nadanej w 1959 roku.

Armia Czerwona walczyła z AK 

Prawdopodobnie późniejsza jest relacja sierżanta Tadeusza Czołochowskiego, który walcząc w oddziale partyzanckim AK brał udział w Akcji "Burza" w okolicach Przemyśla. Pisemna relacja majora została odczytana w audycji Józefa Garlińskiego "Walki pod Przemyślem" z 1993 roku i nadana na antenie Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. Czołochowski relacjonuje między innymi, w jaki sposób Armia Czerwona podstępem rozbroiła jego oddział i aresztowała dowódców.

Szare Szeregi przed sądem

Do relacji późniejszych należy zaliczyć wypowiedź Stanisława Broniewskiego "Orszy" – w czasie wojny Naczelnika Szarych Szeregów - dla Radia Wolna Europa na temat procesów politycznych w pierwszych latach po "wyzwoleniu" Polski przez Sowietów. Broniewski, który cudem uniknął więzienia w czasach stalinowskich, przywołuje scenę, w której jego syn zapytał go, dlaczego nie siedział w więzieniu jak większość jego towarzyszy z czasów wojennej konspiracji.

- Zrobiło mi się gorąco, że żyjemy w kraju, w którym trzeba tłumaczyć się dzieciom z tego, że nie siedziało się w więzieniu – wspominał Broniewski.

"Myśmy nie mieli złudzeń"

Ostatnią relacją, którą prezentujemy są wspomnienia byłego premiera RP w latach 1991-1992 Jana Olszewskiego na temat tego, jak zapamiętał okupację niemiecką (w 1939 roku miał 9 lat) oraz moment wkroczenia Armii Czerwonej na ziemie polskie. Rozmowa z Janem Olszewskim miała miejsce już w wolnej Polsce w 2011 roku.

az

Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Stanisław Broniewski "Orsza" - harcerz z powołania

Ostatnia aktualizacja: 29.12.2019 06:00
- Po wojnie stał się symbolem szaroszeregowej legendy. Dźwigał ją przez długie lata, traktując jako odpowiedzialność wynikającą z faktu pełnienia funkcji naczelnika Szarych Szeregów - mówił Ryszard Kaczorowski, prezydent RP na Uchodźstwie.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Akcja "Burza" na Wołyniu

Ostatnia aktualizacja: 15.01.2020 06:00
15 stycznia 1944 roku 27. Wołyńska Dywizja Piechoty rozpoczęła akcję "Burza" na Wołyniu.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Łukasz Ciepliński "Pług" - niezłomny dowódca AK i WiN

Ostatnia aktualizacja: 27.11.2019 06:00
Był ostatnim dowódcą Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Po uwięzieniu przez komunistów zachował niezłomną postawę, której świadectwo zawarł w grypsach napisanych do żony i syna. 1 marca w rocznicę śmierci "Pługa" obchodzony jest Narodowy Dzień Pamięci o Żołnierzach Wyklętych.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Czerwona szarańcza. Jak Sowieci grabili "wyzwalane" tereny

Ostatnia aktualizacja: 17.01.2020 10:51
Armia Czerwona prawem zwycięzcy ogołacała tereny, przez które przeszła. Wartość łupów jest szacowana w setkach milionów dolarów. Rabowano wszystko, co miało wartość: od zegarków przez dzieła sztuki po całe fabryki. Proceder odbywał się z rozkazu samego Stalina.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Pijana okupacja. Przestępstwa Armii Czerwonej w powojennej Polsce

Ostatnia aktualizacja: 17.01.2020 18:20
– Pojedyncze gwałty i rabunki zdarzały się już wcześniej, ale wzrost demoralizacji rozpoczął się wraz z zakończeniem wojny – powiedział w rozmowie z portalem PolskieRadio24.pl prof. Marcin Zaremba. – To okres nieprawdopodobnej fali gwałtów, przemocy, grabieży, napaści na pociągi. Raporty urzędowe nazywają go "pijaną okupacją".
rozwiń zwiń