Historia

Virtuti Militari – najważniejsze polskie odznaczenie wojskowe

Ostatnia aktualizacja: 22.06.2021 05:55
Jest najstarszym polskim odznaczeniem wojennym i jednym z najstarszych na świecie. Został powołany w 1792 roku i - pomimo prób pohańbienia jego znaczenia przez rosyjskiego zaborcę - pozostał w polskiej pamięci jako symbol męstwa na polu bitwy.
Order Virtuti Militari z 1792 roku
Order Virtuti Militari z 1792 rokuFoto: Archiwum Główne Akt Dawnych/Wikimedia Commons/dp

Order Wojenny Virtuti Miliatri został ustanowiony 22 czerwca 1792 roku przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego po zwycięskiej bitwie pod Zieleńcami, w której czery dni wcześniej polskie wojska pokonały Rosjan.

Nagroda za męstwo

Na początku order miał formę owalnych złotych i srebrnych medali. Król przekazał 20 złotych odznaczeń dla oficerów, zaś 40 srebrnych dla podoficerów i szeregowych żołnierzy. Odznaczenie szybko przybrało kształt znanych obecnie krzyży podzielonych na pięć klas: Krzyż Wielki, Komandorski, Kawalerski, Złoty i Srebrny.

– Były pokryte czarną emalią z napisem VIRTUTI MILITARI. Na jego środku widniał Biały Orzeł, a na odwrotnej stronie znajdował się wizerunek Pogoni Litewskiej – mówiła historyk Izabela Prokopczuk-Runowska z Muzeum Wojska Polskiego w audycji Justyny Majchrzak z cyklu "Klucz Kulturowy".

Zielencami_663.jpg
Bitwa pod Zielencami - Rosjanie pobici

Kawalerowie orderu nie cieszyli się długo wyróżnieniem. Po klęsce w wojnie w obronie Konstytucji 3 Maja oraz przystąpieniu króla do Targowicy, publiczne noszenie orderów Virtuti Militari zostało zabronione.

Zawiłe losy orderu

Order Virtuti Militari powrócił w epoce napoleońskiej. Wraz z powstaniem Księstwa Warszawskiego w 1807 roku zostały przywrócone polskie odznaczenia i ordery. Order Virtuti Militari był szczególnie potrzebny polskiemu wojsku, które walczyło w całej Europie u boku Napoleona Bonapartego. W tym czasie krzyż orderu został po raz pierwszy przyznany kobiecie.

– Była to Joanna Żubrowa, która razem z mężem walczyła w 1809 roku pod Zamościem i wsławiła się odwagą. Postanowiono ją nagrodzić, chociaż to nie było z początku oczywiste  – mówiła Izabela Prokopczuk-Runowska w audycji Polskiego Radia z 2019 roku. – Sam książę Józef Poniatowski powiedział, że jako kobiecie bardziej jej przynależy nagroda pieniężna. Żubrowa bardzo się oburzyła i stwierdziła, że nie jest najemnikiem tylko Polką i żąda odznaczenia krzyżem.

Posłuchaj
14:11 czwórka klucz kulturowy 12.01.2019.mp3 Historyk Izabela Prokopczuk-Runowska z Muzeum Wojska Polskiego opowiada o dziejach orderu Virtuti Militari w audycji Justyny Majchrzak z cyklu "Klucz Kulturowy". (PR, 12.01.2019)

 

Odznaczenie przetrwało w okresie Królestwa Polskiego. Jego nadawaniem zajmowała się Komisja Rządowa Wojny, która weryfikowała nadania z lat 1812-1813. Nowe odznaczenia rozpoczęto przyznawać dopiero po wybuchu Powstania Listopadowego wraz z rozpoczęciem regularnej wojny pomiędzy Królestwem Polskim a Rosją.

Po klęsce powstania wszystkie odznaczenie nadane za zasługi w walce z Rosjanami zostały unieważnione. Zaborca postanowił pohańbić polskie odznaczenie i nadał je wszystkim uczestnikom wojny z Polakami. Polskie ordery i odznaczenia przestały istnieć aż do odzyskania niepodległości.

Odnowiony order

Order Wojenny Virtuti Militari był pierwszym odnowionym odznaczeniem po odzyskaniu niepodległości. Trudna sytuacja państwa otoczonego przez wrogów skłaniała do przywrócenia w pierwszej kolejności wojennego odznaczenia. To wtedy rozpoczęto tradycję nadawania Virtuti Militari miastom.

– Trzy miasta otrzymały krzyż Virtuti Militari. Pierwszym był Lwów, który został udekorowany przez marszałka Piłsudskiego Krzyżem Srebrnym. Piłsudski odznaczył też miasto Verdun, natomiast w 1939 roku została odznaczona Warszawa – powiedziała Izabela Prokopczuk-Runowska.

Po II wojnie światowej order Virtuti Militari został zawłaszczony przez PRL. Jednocześnie dopuszczone zostało nadawanie go nie tylko za męstwo na polu bitwy, ale także za inne zasługi – przede wszystkim polityczne.

Skandal wywołało odznaczenie Leonida Breżniewa orderem Virtuti Militari w 1974 roku. W proteście 12 emerytowanych generałów z okresu II Rzeczpospolitej złożyło 3 maja 1976 roku własne odznaczenia jako wotum na Jasnej Górze.

Przedwojenne insygnia orderu Virtuti Militari były przechowywane przez emigracyjny rząd w Londynie i powróciły do Polski w 1990 roku. Obecnie nie są nadawane, ponieważ polski system odznaczeniowy przewiduje możliwość nagradzania żołnierzy orderem Virtuti Militari jedynie w czasie wojny.

sa

Czytaj także

Konstytucja 3 maja - dzieło oświeconych monarchistów

Ostatnia aktualizacja: 03.05.2020 06:00
- Monarchizm zaproponowany w Konstytucji 3 maja miał wzmocnić polskie państwo - mówiła historyk, prof. Zofia Zielińska. - Reakcja Berlina i Petersburga przeciwko Konstytucji świadczą o tym, że nasze ówczesne przekonania były słuszne. Posłuchaj!
rozwiń zwiń

Czytaj także

Stanisław August Poniatowski. Ostatni król Polski

Ostatnia aktualizacja: 12.02.2021 06:06
12 lutego 1798 roku zmarł ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski. Jednym z największych jego osiągnięć było zwołanie Sejmu Czteroletniego i uchwalenie 3 maja 1791 roku.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Bitwa pod Zieleńcami i Virtuti Militari dla najdzielniejszych

Ostatnia aktualizacja: 18.06.2021 05:55
Sukces pod Zieleńcami bardzo uradował króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Z okazji zwycięskiej bitwy zrealizował przygotowany w tym czasie projekt ustanowienia słynnego odznaczenia Virtuti Militari.
rozwiń zwiń