Historia

Tengiz Abuładze. Zapomniany reżyser do odkrycia na nowo

Ostatnia aktualizacja: 06.03.2021 05:30
27 lat temu, 6 marca 1994 roku, zmarł gruziński reżyser filmowy, Tengiz Abuładze. Jego filmy znane były w Polsce w czasach komunizmu jako część promowanej kinematografii radzieckiej, a dziś zupełnie niesłusznie zostały zapomniane.
Gruziński reżyser, Tengiz Abuładze, 1988 r.
Gruziński reżyser, Tengiz Abuładze, 1988 r.Foto: ITAR-TASS/Forum

Tengiz Abuładze najbardziej znany jest ze swojego rozliczeniowego filmu "Pokuta" (1984), który w alegoryczny sposób opowiada o terrorze czasów stalinowskich w Związku Radzieckim, równie dobrze może się jednak odnosić do innych tyranów, jak Hitler (na plakacie widnieje mężczyzna z charakterystycznym wąsikiem). Film zdobył główną nagrodę festiwalu w Cannes w 1987 roku - dopiero trzy lata po skończeniu produkcji, ponieważ był blokowany przez władze radzieckie w obawie przed jego antypaństwowym wydźwiękiem.

Polityczne rozluźnienie

- Niedawno odbył się pokaz znakomitego filmu gruzińskiego reżysera Tengiza Abuładze - mówił sekretarz Związku Filmowców Radzieckich, Migriebidiew, w archiwalnej audycji Anny Retmaniak w Polskim Radiu w roku 1986. - Wywoływał wszędzie, gdzie był pokazywany, wielkie owacje. Jest to film o kulcie jednostki. Ani ja, ani nikt z moich kolegów nie wierzył, że ten film ukaże się kiedyś na ekranie - przyznawał sekretarz.

Posłuchaj
32:16 ze świata filmu - dni filmu radz.mp3 "Dni filmu radzieckiego". Audycja Anny Retmaniak z cyklu "Ze świata filmu" (PR, 16.11.1986)

 

Nadeszła jednak era Gorbaczowa, a wraz z nią pierestrojka i znaczne rozluźnienie polityczne i gospodarcze - film Abuładzego, wraz z wieloma innymi można było wyjąć z archiwum półkowników. Na wszelki wypadek, gdyby do tego nie doszło lub gdyby - co gorsza - film zniszczono, reżyser ukrywał pod własnym łóżkiem swoją kopię taśmy.

Pierwsze filmy

Abuładze po technikum kolejowym studiował reżyserię teatralną w Tbilisi a potem reżyserię filmową w Moskwie w pracowni Siergieja Jutkiewicza ("Otello", "Lenin w Polsce") i Michaiła Romma ("Lenin w 1918", "Numer 217"). W szkole filmowej uczył się także u Siergieja Eisensteina czy Aleksandra Dowżenki.

Początki kariery Abuładzego to przede wszystkim filmy dokumentalne o kulturze ludowej Gruzji. Za swoje osiągnięcia na tym polu w 1980 roku otrzymał tytuł Artysty Ludowego ZSRR.

Pierwszy film fabularny nakręcił z innym gruzińskim reżyserem, Rezo Czcheidze w 1956 roku. Ich krótkometrażowy "Osiołek Magdany" został wyróżniony na festiwalu w Cannes, jako pierwszy od wielu lat film z bloku wschodniego. Kolejny film - "Cudze dzieci" (1958) - Abuładze zrealizował już sam. W charakterze zarzutu pod adresem reżysera krytycy radzieccy wysuwali argument, że wzoruje się on na włoskim neorealizmie. Z kolei za granicą "Cudze dzieci" zdobyły wiele nagród na festiwalach.

Najważniejsza trylogia

Dalej były między innymi tragikomedia "Babcia, dziadkowie i ja" (1963), "Naszyjnik dla mojej ukochanej" (1972) i wreszcie słynna trylogia, na którą składały się: "Błaganie" (1969), "Drzewo pragnień" (1976) oraz "Pokuta" (1983). Abuładze skupiał się w niej na temacie walki dobra ze złem. Pierwsza część to biograficzny film w formie filozoficznej przypowieści oparty na poematach Waży Pszaweli. Druga część - nagrodzone na festiwalu w Wenecji "Drzewo pragnień" - bazuje na opowiadaniach Georgija Leonidzego i pokazuje historię nieszczęśliwej miłości na tle spokojnego życia przedrewolucyjnej gruzińskiej wsi.

Pokuta dla narodu

Zwieńczeniem tego cyklu była "Pokuta", stanowiąca metaforyczno-surrealistyczne studium totalitaryzmu. Powstała dzięki wsparciu politycznemu i finansowemu rządzącego Gruzją Eduarda Szewardnadze, a więc można mówić o potrzebie takiego filmu i rozliczenia z bolesną przeszłością.

- Mówi się tam o tragedii, którą przeżył nasz kraj w epoce stalinizmu, o której nasza sztuka wstydliwie milczała i dopiero odważny twórca gruziński pokazał jak to było naprawdę - mówił sekretarz Związku Filmowców Radzieckich w Polskim Radiu. - A zrealizował swój film dwa lata temu, nie mając żadnej gwarancji, że kiedykolwiek ujrzy on światło dzienne.

Za swój tryptyk Tengiz Abuładze otrzymał Nagrodę Lenina w 1988 roku.

az

Czytaj także

Eisenstein. Od Dickensa do "Kapitału" Marksa

Ostatnia aktualizacja: 22.03.2015 12:00
- To twórcy o korzeniach burżuazyjnych. Nie interesowała ich jednak czysta sztuka. Chcieli tworzyć kino ideologiczne - mówił o radzieckiej awangardzie lat 20. prof. Marek Hendrykowski.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Kino najważniejszą ze sztuk". Radziecka kinematografia wojenna

Ostatnia aktualizacja: 07.05.2017 11:45
Zbliża się 9 maja, dzień obchodzony w Rosji jako zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej, w której Związek Radziecki pokonał III Rzeszę. W magazynie 7 Dni: Wschód tematykę wojenną w kontekście radzieckiej kinematografii omawiał Łukasz Jasina z Polskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Śmierć Stalina – ulga dla świata i krokodyle łzy komunistów

Ostatnia aktualizacja: 05.03.2021 05:40
Józef Stalin zmarł 68 lat temu, 5 marca 1953 roku. Ludzie w wolnym świecie odetchnęli z ulgą. W krajach zniewolonych przez komunizm również, chociaż oficjalnie musieli zaakceptować ostatnie tchnienie kultu jednostki wykorzystane w propagandowej żałobie.
rozwiń zwiń