Historia

Jedyne takie obrazy na świecie. Polscy naukowcy badają malowidła syryjskich mnichów w średniowiecznym kościele w Egipcie

Ostatnia aktualizacja: 06.05.2021 05:40
Przedstawienia religijne autorstwa syryjskich mnichów z okresu średniowiecza zachowały się do naszych czasów tylko w... Egipcie. Ukryte pod późniejszymi tynkami i malowidłami są odkrywane i konserwowane w kościele sprzed ponad tysiąca lat w ramach projektu prowadzonego przez badaczy z Polski i Holandii.
Konserwatorzy podczas odsłaniania i konserwowania malowideł
Konserwatorzy podczas odsłaniania i konserwowania malowidełFoto: Dr Karel C Innemée

Do odkrycia syryjskich malowideł doszło już 20 lat temu w kościele Deir al-Surian (z arab. klasztor syryjski) położonym w dolinie Wadi Natrun, mniej więcej między Kairem a Aleksandrią w północnej części Egiptu. Jednak do tej pory większość malowideł była bardzo słabo widoczna. W toku ostatnich prac uległo to zmianie.

Konserwatorzy właśnie podsumowali kilkuletni projekt Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego i Wydziału Historii Uniwersytetu w Amsterdamie.

- Gdy rozpoczynaliśmy prace, wnętrze kościoła było niemal w całości pokryte szarym tynkiem. Tylko w kilku miejscach widoczne były malowidła sprzed setek lat. W ciągu kilkuletniej pracy udało się nam odsłonić jednak wiele fresków, również takich, które wykonali mnisi, który przybyli tutaj z obszaru Syrii - mówi Nauce w Polsce PAP dr Dobrochna Zielińska. Kieruje ona tym przedsięwzięciem wspólnie z doktorem Karelem Innemée.

Kunsztowne malowidła

Eksperci zwracają uwagę, że odkryte pod późniejszymi warstwami malowidła mają nawet ponad tysiąc lat. W IX w. do Egiptu przybyli chrześcijańscy mnisi z Mosulu (który był częścią tzw. Wielkiej Syrii, a obecnie jest to północny Irak). Przyjęła ich lokalna społeczność mnichów i umożliwiła korzystanie z jednego z kościołów, którym jest właśnie kościół Najświętszej Marii Panny w Deir al-Surian. To oni wykonali malowidła w dość nietypowym stylu - nieznanej do tej pory na terenie Egiptu. Co je wyróżnia?

- Są to bardzo skomplikowane wyobrażenia teologicznie, pojawia się na nich na przykład rzadko ukazywany Bóg Ojciec w postaci starca z siwą brodą, czy też unikatowa scena Zaśnięcia Matko Boskiej okadzanej przez Siedem Dziewic znanych tylko z tekstów apokryficznych. Rzuca się też w oczy pełna gama nasyconych barw. To za sprawą zastosowania techniki enkaustyki, która polegała na stosowaniu farb w spoiwie z wosku pszczelego, czasem z dodatkiem olejów schnących dla zwiększenia płynności farby - wskazuje dr Zielińska.


Scena zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Fot.: dr Karel C Innemée Scena zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Fot.: dr Karel C Innemée

Ostatnie takie zabytki 

- To było dla nas zaskoczenie, bo technika ta była znana w Egipcie setki lat wcześniej. Stosowano ją na przykład do zdobienia trumien od I w. Tzw. portrety fajumskie w bardzo realistyczny sposób ukazywały zmarłych. Nie sądziliśmy, że technika ta była znana jeszcze mnichom chrześcijańskim - mówi Cristobal Calaforra-Rzepka szef zespołu konserwatorów projektu realizowanego dzięki Narodowemu Centrum Nauki i holenderskiej fundacji Dioraphte.

Innemée podkreśla, że ślady kultury syriackich mnichów zachowały się już w zasadzie tylko w Egipcie, bo w północnym Iraku tego typu zabytki – kościoły czy klasztory - zniszczono w czasie niedawnych konfliktów zbrojnych.

Naukowcy byli przekonani, że w kilku miejscach kościół był przebudowany w późniejszych czasach i nie liczyli na znalezienie malowideł w sanktuarium. Tymczasem również tam natknęli się na kompozycje w postaci wielkiego krzyża wykonaną z ornamentów floralnych. Są tam też sceny nawiązujące do eucharystii i ofiary Abrahama. Pochodzą z X w. tak więc wykonali je syryjscy imigranci.

Sztuka wielu wieków

W czasie prac konserwacyjnych badacze natknęli się też na malowidła z XIII w., ale również na takie sprzed przybycia syryjskich mnichów, czyli nawet z VII w. Obecnie w kościele można podziwiać zatem fragmenty malowideł z bardzo różnych okresów - podkreślają naukowcy. Większość z nich zniknęła pod wpływem przebudowy w XVIII w.

Naukowcy będą w dalszym ciągu pracować wewnątrz świątyni i zabezpieczać malowidła.

Choć kościół, jak i towarzyszący mu klasztor nosi miano syryjskiego, to dziś mieszkają w nim lokalni koptyjscy mnisi należący do koptyjskiego kościoła ortodoksyjnego. Syryjczycy szybko zasymilowali się z lokalnymi duchownymi - wyjaśnia dr Zielińska.

Deir al-Surian znajduje się w Dolinie Natronu , która uważana jest za kolebkę chrześcijańskiego monastycyzmu. Są tam najstarsze klasztory w Egipcie i jedne z najstarszych na świecie działających nieprzerwanie od ok. 1,5 tys. lat.

PAP/bm

Czytaj także

W cieniu wojny. Polscy archeolodzy na Bliskim Wschodzie

Ostatnia aktualizacja: 09.04.2016 08:00
Palmyra w Syrii, Hatra i Nimrud w Iraku – te nazwy przewijały się w ostatnich miesiącach przez serwisy informacyjne.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Browar sprzed 5000 lat odkryty w Egipcie. Mógł wytwarzać tysiące litrów piwa

Ostatnia aktualizacja: 16.02.2021 05:45
Egipskie ministerstwo do spraw starożytności poinformowało, że może to być najstarszy na świecie browar o dużej produkcji. Jego pozostałości zostały odkryte przez egipskich i amerykańskich archeologów w Abydos, ponad 450 kilometrów na południe od Kairu.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Brutalna śmierć faraona. Zagadka rozwiązana po 3500 latach

Ostatnia aktualizacja: 22.02.2021 05:55
Przyczyną zgonu Sekenenre Tao, starożytnego władcy Egiptu, nie były, jak dotąd sądzono, rany zadane w bitwie, ale egzekucja. Do takich wniosków prowadzą wyniki skanów tomograficznych wykonanych przez egipskich archeologów.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Egipt. Archeolodzy odnaleźli zaginione "Złote Miasto” sprzed 3000 lat

Ostatnia aktualizacja: 12.04.2021 05:50
- To największe odkrycie od czasu zbadania grobowca Tutanchamona w 1922 roku – ocenia prof. Betsy Brian, egiptolożka z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa w Baltimore.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Brakujące ogniwo" w dziejach alfabetu odnalezione? Niezwykłe odkrycie w Izraelu

Ostatnia aktualizacja: 19.04.2021 05:40
Zdaniem naukowców licząca ok. 3450 lat inskrypcja na fragmencie słoja odnalezionego w ruinach miasta Lakisz jest najstarszym zabytkiem pisma alfabetycznego na terenach południowego Lewantu i może świadczyć o przeniesieniu wynalazku alfabetu z Egiptu do Azji Mniejszej.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Jedyna mumia ciężarnej kobiety zidentyfikowana w Polsce

Ostatnia aktualizacja: 04.05.2021 05:50
Pierwsza rozpoznana na świecie egipska mumia ciężarnej kobiety znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. Długo sądzono, że pod zwojami bandaży kryje się kapłan Hor-Dżehuti, ale nowe analizy zweryfikowały ten pogląd – wynika z badań polskiego zespołu naukowców.
rozwiń zwiń