Historia

Julian Krzyżanowski. Jeden z najwybitniejszych historyków polskiej literatury

Ostatnia aktualizacja: 04.07.2021 05:35
129 lat temu, 4 lipca 1892 roku, urodził się w Stojańcach pod Lwowem Julian Krzyżanowski, naukowiec komparatysta, dla którego polska literatura zdawała się nie mieć tajemnic.
Profesor Julian Krzyżanowski (z prawej) z Marią Dąbrowską na uroczystości przyznania pisarce doktoratu honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa, 16.03.1957 r.
Profesor Julian Krzyżanowski (z prawej) z Marią Dąbrowską na uroczystości przyznania pisarce doktoratu honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa, 16.03.1957 r.Foto: PAP

Erudyta

Zasłynął "Historią literatury polskiej" z 1939 roku i późniejszymi "Dziejami literatury polskiej", wydawał kompleksowo opracowane zbory dzieł Jana Kochanowskiego, Juliusza Słowackiego, Adama Mickiewicza, Henryka Sienkiewicza czy też Elizy Orzeszkowej, ale też porównywał ze sobą literatury słowiańskie, ze szczególnym uwzględnieniem folkloru i tematyki polskich i słowiańskich bajek.

Julian Krzyżanowski, ceniony i uwielbiany przez swoich uczniów i studentów, na wiele lat stał się pedagogiem, dzięki któremu można było przygotować się do matury z języka polskiego. Nasz kontakt z jego opracowaniami zaczyna się właśnie na poziomie szkoły średniej i jest nieoceniony. Krzyżanowski z ogromną erudycją stopniuje zakres informacyjny swoich opracowań - od informacji najważniejszych, bez zbędnych dygresji, opisuje istotę każdego tematu. Nie trzeba być miłośnikiem literatury czy urodzonym humanistą, by przekazywaną przez niego wiedzę przyswoić w podstawowej formie.

Komparysta

Dygresyjność literatury, jej swoisty folklor, pojawiał się w pełnych informacji wykładach akademickich, w opracowaniach szerszych, dla studentów i badaczy... dla tych, którzy jak on przepełnieni byli atencją dla prawdziwie szerokiej wiedzy, bo tylko wtedy można było dokonywać uprawnionych porównań. Profesor Krzyżanowski był jednym z najwybitniejszych komparatystów swojej epoki. Stąd też nie tylko literatura polska stanowiła jego bagaż wiedzy - pojawiał się na ważnych kongresach slawistów, wydawał książki o literaturze w językach obcych, głównie w języku angielskim, wykładał na zachodnich uczelniach, choćby w Londynie, w Nowym Jorku, ale także w Rydze. W Polsce na jego wykłady chodzili studenci w Lublinie (KUL), Krakowie (UJ) i Warszawie (UW).

Zesłany na Syberię

Krzyżanowski od najmłodszych lat szkolnych angażował się w działalność młodzieży narodowej polskiej na rzecz niepodległości, uczestniczył w zajęciach kół ćwiczebnych i w formach skautingu walecznego. Studia polonistyczne ukończył w 1914 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie później doktoryzował się oraz uzyskał habilitację.

Z początkiem I wojny światowej został internowany internowany i wywieziony na Syberię, "podróż" ta zaowocowała miłością i pierwszym związkiem małżeńskim. Jak pisze wnuczka profesora, Monika Rogozińska, "W roku 1918 w pociągu transsyberyjskim zawarł związek małżeński z Emilią z Sobieszczańskich 1-voto Roszkowską. Latem 1920 r. powrócił do Polski z żoną i niedobitkami Piątej Dywizji Wojsk Polskich, ewakuowanej z Władywostoku do Gdańska na pokładzie statku Yaroslawl".

Tajne komplety literackie

W okresie II wojny światowej, już w 1940 roku, razem z historykiem Tadeuszem Manteuffelem zorganizowali tajny uniwersytet nauk historycznych i polonistyki. Obaj byli wykładowcami tych "tajnych kompletów". Krzyżanowski, zawsze zaangażowany w walkę o niepodległość nie ominął także Powstania Warszawskiego. Rogozińska relacjonuje: "Szczególne znaczenie mają lata 1939-1945, wypełnione pracą podziemną podczas okupacji niemieckiej, kiedy wykładał na kompletach okupacyjnych tajnego uniwersytetu. Ranny podczas Powstania Warszawskiego, dostał się wraz z żoną Ireną do obozu w Pruszkowie, a następnie dotarł do Krakowa. Do zrujnowanej stolicy powrócił w listopadzie 1945 roku z całym wagonem dubletów Biblioteki Jagiellońskiej dla restytuowania biblioteki Seminarium Polonistycznego Uniwersytetu Warszawskiego i Gabinetu Filologicznego im. G. Korbuta przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim w Pałacu Staszica".

Sztuka słowa

Do śmierci nierozerwalnie związany z Uniwersytetem Warszawskim i Wydziałem Polonistyki. Był też członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk, prezesem Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza, doktorem honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego i później Uniwersytetu Wrocławskiego... oraz honorowym członkiem Serbskiej Akademii Nauki i Sztuk w Belgradzie. Wydał ponad 1200 prac i nie wszystkie stanowiły historyczno-literackie monografie. Wśród wielu dzieł znalazły się takie perły jak: "Mądrej głowie dość dwie słowie", "Sztuka słowa. Rzecz o zjawiskach literackich", "Szkice folklorystyczne" czy "W świecie bajki ludowej".

Próba przypomnienia choćby najważniejszych jego dzieł i dokonań edytorskich, z których część tworzona była w zespołach wybitnych historyków literatury, wiązałaby się z niekończącym się elaboratem... Monika Rogozińska zwraca uwagę na te sztandarowe: "Był autorem Historii literatury polskiej, wydanej w 1939 roku (7 wznowień), Dziejów literatury polskiej, ogłoszonych w r. 1969 (6 wznowień) (...) Napisał monografię Neoromantyzm polski, zbiór studiów Od średniowiecza do baroku, W świecie romantycznym, W kręgu wielkich realistów, dwie monografie Sienkiewiczowskie: Henryka Sienkiewicza żywot i sprawy (5 wydań), oraz Twórczość Henryka Sienkiewicza (3 wydania), Pokłosie Sienkiewiczowskie. Szkice literackie, Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury i folkloru (razem 125 szkiców) czy Szkice folklorystyczne. (...) napisał wiele wspomnień o ludziach zebranych w tomie Na polach elizejskich literatury polskiej. Portrety i wspomnienia (...) Był wydawcą Dzieł Henryka Sienkiewicza (60 tomów), Dzieł polskich Jana Kochanowskiego (13 wydań), Dzieł oraz Dzieł wybranych Juliusza Słowackiego (5 wydań) oraz Wydania Jubileuszowego Dzieł Adama Mickiewicza, wydał też Pisma zebrane Elizy Orzeszkowej, Krótką rozprawę Mikołaja Reya, Zaklęty dwór W. Łozińskiego, Poezje wybrane K. Tetmajera, Rytmy M. Sępa Szarzyńskiego i Starą baśń J. I. Kraszewskiego (1975)".

Redagował także - "Literatura Polska. Przewodnik Encyklopedyczny" oraz "Od średniowiecza do baroku".

"Jak płomień gorejący"

Tych dzieł profesora Krzyżanowskiego można wymieniać bez liku. Wiele z nich zostało wydanych bądź wznowionych także pośmiertnie. Profesor Julian Krzyżanowski odszedł 19 maja 1976 roku i pochowany został na Powązkach Wojskowych w kwaterze zasłużonych dla kultury. Na jego grobie znajduje się inskrypcja w języku łacińskim "sicut ignis ardens" (pol. "jak płomień gorejący").... taka była i jest Jego mądrość i erudycja nieustannie niosące światło wiedzy prawdziwie polskiej w swoim charakterze.

PP


Czytaj także

Na paryskim bruku, czyli jak powstał "Pan Tadeusz"

Ostatnia aktualizacja: 13.06.2021 05:55
"O, gdybym dożył kiedy tej pociechy, żeby te księgi zbłądziły pod strzechy" - pisał Adam Mickiewicz. 187 lat temu ukończony został druk pierwszego wydania epopei narodowej.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Cyprian Kamil Norwid - czwarty wieszcz narodowy

Ostatnia aktualizacja: 23.05.2021 05:50
- Nie skończył formalnej edukacji, przeszedł tylko przez nauczanie domowe. Był bardzo pracowitym samoukiem. Miał rozległe zainteresowania i głęboką wiedzę na różne tematy - mówił o poecie prof. literatury Andrzej Fabianowski w audycji Polskie Radia z 2004 roku.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Juliusz Słowacki – urodził się poetą, a zmarł prorokiem

Ostatnia aktualizacja: 03.04.2021 05:47
172 lata temu zmarł jeden z najwybitniejszych twórców polskiego romantyzmu, poeta, który przeszedł do historii jako wieszcz narodowy.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Tadeusz Konwicki. Pisarz i "czuły prześmiewca" [POSŁUCHAJ]

Ostatnia aktualizacja: 22.06.2021 05:45
Znakomity prozaik, scenarzysta i reżyser, autor m.in. książki "Mała Apokalipsa" i filmu "Ostatni dzień lata". Tadeusz Konwicki urodził się 95 lat temu, 22 czerwca 1926 roku.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Czy poeta może czytać gazety? Tadeusz Różewicz o książkach i pisaniu

Ostatnia aktualizacja: 24.04.2021 06:02
Pierwsza książka, jak opowiadał w Polskim Radiu Tadeusz Różewicz o swoim debiucie, powstała na polecenie, a za patrona miała Żeromskiego. Potem przyszło wielu innych literackich mistrzów, od których należało się czasami uwalniać. Zwłaszcza że jeden z nich nie lubił gazet.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Ignacy Krasicki: wybitny pisarz oświecenia i wizjoner

Ostatnia aktualizacja: 27.06.2021 13:06
– Mnie zainteresował przede wszystkim stosunek Krasickiego do języka. Jestem pełna podziwu dla jego sprawności i precyzji językowej, jasności, operowania słowem w sposób jak najbardziej trafny i oddający, myśl, ideę, która leży u podstaw danego utworu – wyjaśnia prof. Teresa Kostkiewiczowa.
rozwiń zwiń