Historia

"Nie chciał mówić wprost". Stanisław Lem i trauma wojny

Ostatnia aktualizacja: 13.09.2021 05:55
- Wszystko wskazuje na to, że Lem spędził we lwowskim getcie wiele miesięcy - podkreślała prof. Agnieszka Gajewska w jednym z wywiadów opublikowanych w serwisie specjalnym Portalu Polskiego Radia galaktykalema.pl. O tym dramatycznym, dotychczas mało znanym, etapie biografii Stanisława Lema - o czasie II wojny światowej - dziś wiemy już znacznie więcej.  
Stanisław Lem, 1974 rok
Stanisław Lem, 1974 rokFoto: PAP/Maciej Musiał-AR

- Lem chciał zaświadczyć o tym, co spotkało go i jego najbliższych w czasie II wojny. Nie mógł niestety o tym powiedzieć w sposób otwarty - opowiadała Portalowi Polskiego Radia prof. Agnieszka Gajewska, znawczyni biografii i twórczości Stanisława Lema.

Kilknij w obrazek i przenieś się do nowego serwisu Portalu Polskiego Radia - galaktykalema.pl

src=" //static.prsa.pl/18c6af74-3478-4b75-bc41-37b63c3bea80.file"

To unikanie albo swoiste szyfrowanie tematu wojennej traumy miało oczywiście wiele przyczyn. Była tu i najgłębiej osobista niechęć do powrotów do spraw najstraszniejszych (w 1941 roku Stanisław Lem znalazł się w grupie Żydów zmuszonych przez Niemców do wynoszenia zamordowanych z piwnic lwowskiego więzienia "Brygidki" - sam cudem uszedł z życiem), była i próba niewskazywania na swoje żydowskie korzenie.

Mimo wszystko pisarz nie chciał milczeć, choć - jak zaznaczał prof. Jacek Kopciński - nie chciał też mówić wprost.

- Lem uniwersalizował swoje wojenne doświadczenie, pokazał skalę opresji z różnych punktów widzenia. Często jako świadka, czasami z punktu widzenia ofiary. I w różnych powieściach, które pisał przez całe swoje życie, uparcie powracają motywy, które dotyczą chociażby masowych grobów, panicznego lęku wywołanego niewielkim zdarzeniem, chęci ucieczki, myśli o samobójstwie - opowiadała w serwisie galaktykalema.pl. prof. Agnieszka Gajewska.

Z jednej strony zatem można odczytać twórczość Stanisława Lema inaczej - jako mniej lub bardziej zaszyfrowany przekaz rzeczy traumatycznych (np. literacki obraz śmierci przez uduszenie jako nawiązanie do losów rodziny pisarza zamordowanej w Bełżcu) lub po prostu omijanych (jak temat żydowskiego Lwowa).

Z drugiej strony - dzięki zgromadzonym w serwisie galaktykalema.pl informacji - można odtworzyć nieznane dotychczas szerzej wojenne losy Stanisława Lema. Wspomniany wcześniej epizod w "Brygidkach", przebywanie w getcie lwowskim, pracę jako mechanika samochodowego (lub po prostu zbieracza złomu), ukrywanie się w różnych miejscach Lwowa po tzw. aryjskiej stronie.

***

Czytaj także:


***

Jak czytać, biorąc ten autobiograficzny klucz, książki Stanisława Lema? Jak wyglądały wojenne losy pisarza i jego rodziny? O tym – a także o innych etapach życia autora "Solaris" – w rozdziałach "Biografia" i "Kongres Lemologiczny" serwisu galaktykalema.pl.