Historia

30. rocznica pierwszych wolnych wyborów w III RP

Ostatnia aktualizacja: 27.10.2021 05:55
27 października 1991 roku odbyły się pierwsze w powojennej historii naszego kraju w pełni wolne wybory parlamentarne. 
Przechodnie czytaja na ulicy Marszalkowskiej obwieszczenie o wyborach do sejmu drugiej kadencji. Warszawa, wrzesien 1991 r.
Przechodnie czytaja na ulicy Marszalkowskiej obwieszczenie o wyborach do sejmu drugiej kadencji. Warszawa, wrzesien 1991 r.Foto: Forum

9 marca 1991 roku Sejm przyjął uchwałę o zorganizowaniu wyborów jesienią tego roku, nie później niż 30 października. Wybory w październiku 1991 roku poprzedziła ostra walka o kształt nowej ordynacji wyborczej. Projekt przygotowywała specjalna sejmowa komisja konstytucyjna.

- Jest to ordynacja zgodna z instrukcjami i zaleceniami Sejmu. Jest to ordynacja proporcjonalna. Poza głosowaniem na listę, wyborca ma możliwość skreślenia jednego kandydata - mówił Bronisław Geremek, przewodniczący sejmowej komisji.

Projekt ordynacji wyborczej do obu izb parlamentu Sejm przyjął, po bardzo burzliwej debacie tuż przed północą 10 maja 1991 roku. Propozycja jednak nie spodobała się ówczesnemu prezydentowi Lechowi Wałęsie. Dwukrotnie zwracał się z prośbą do marszałka Sejmu o ponowne rozpatrzenie projektu. Ostatecznie ustawę zawetował.

28 czerwca 1991 roku w Sejmie odbyło się głosowanie w sprawie prezydenckiego weta. Zostało ono odrzucone i ordynacja weszła w życie. Już na początku września okazało się, że obawy części obserwatorów, którzy przestrzegali przed rozdrobnieniem Sejmu, są uzasadnione. Państwowa Komisja Wyborcza zarejestrowała aż 29 ogólnopolskich komitetów wyborczych. 

Wybory odbyły się 27 października tego samego roku. Zwyciężyła Unia Demokratyczna, która wprowadziła do parlamentu 62 posłów. Drugie miejsce zajął Sojusz Lewicy Demokratycznej, zdobywając 60 mandatów, na trzecim miejscu uplasował się Polskie Stronnictwo Ludowe z 50 miejscami w parlamencie.


Posłuchaj
05:03 wybory 1991.mp3 Wybory w październiku 1991 roku poprzedziła ostra walka o kształt nowej ordynacji wyborczej - audycja z cyklu "Tym żył świat". (PR, 2011)

 


Posłuchaj
06:21 Wyniki wyborów - 7 dni w kraju i na świecie.mp3 Wybory 1991 - ogłoszenie wyników przez prof. Andrzeja Zolla, komentarz Lecha Wałęsy, wypowiedź Jacka Kuronia - fragm. aud. "7 dni w kraju i na świecie". (PR, 2.11.1991)

 

W wyborach - według ordynacji proporcjonalnej - czynnikiem wzmacniającym, choć w bardzo niewielkim stopniu, silniejsze ugrupowania było rozdzielenie 15 proc. mandatów między te partie, które otrzymały 5 proc. głosów lub zdobyły mandaty w 5 okręgach. Takie prawo wyborcze, w połączeniu z dopiero wyłaniającym się systemem partyjnym, doprowadziło do rozdrobnienia sił w Sejmie. Zasiedli w nim reprezentanci aż 24 ugrupowań, z czego 10 wprowadziło do izby powyżej 10 posłów.  

Podczas pierwszych po II wojnie światowej całkowicie wolnych wyborów parlamentarnych w Polsce rozkład głosów był następujący: Unia Demokratyczna uzyskała 12,3 proc. głosów (62 posłów), SLD – 12 proc (60), PSL – 9,2 proc. (50), Wyborcza Akcja Katolicka (koalicja wokół ZChN) – 9 proc. (50), Konfederacja Polski Niepodległej – także 9 proc. (51), Porozumienie Obywatelskie Centrum (wokół PC) – 8,7 proc. (44), KLD – 7,5 proc. (37), Porozumienie Ludowe (solidarnościowi ludowcy) – 5,5 proc. (28), "Solidarność" – 5 proc. (27), Polska Partia Przyjaciół Piwa (efemeryczny związek artystów kabaretowych i przedsiębiorców) – 3 proc. (16).

Wyłoniony przy bardzo niskiej frekwencji (niewiele ponad 43 proc.) Sejm był niezwykle podzielony politycznie i niezdolny do wyłonienia trwałej większości rządowej. Przetrwał zaledwie dwa lata.

Wybory 4 czerwca 1989 - zobacz serwis specjalny

– Upadła dawna partia komunistyczna – PZPR. Podczas ostatniego zjazdu tego ugrupowania, w styczniu 1990 r. działacze założyli Socjaldemokrację Rzeczypospolitej Polskiej. Przekształcenia dotknęły też Zjednoczone Stronnictwo Ludowe, w miejsce którego powstał PSL - mówił prof. Wojciech Roszkowski w audycji "Dźwiękowy przewodnik po najnowszej historii Polski". - Natomiast postsolidarnościowa część sceny politycznej zaczęła się dzielić. Pierwszym pęknięciem w tym obozie były wybory prezydenckie w 1990 r. Wtedy to doszło do "wojny na górze" – konfliktu między zwolennikami Lecha Wałęsy i Tadeusza Mazowieckiego.


Posłuchaj
09:37 Polska scena polityczna po 1989 - Dźwiękowy przewodnik.mp3 Polska scena polityczna po 1989 - komentarz prof. Wojciecha Roszkowskiego, aud. z cyklu "Dźwiękowy przewodnik po historii najnowszej". (PR, 25.06.1997)

Początkowo Lech Wałęsa powierzył misję sformowania nowego rządu Bronisławowi Geremkowi, reprezentującemu posiadającą najwięcej mandatów Unię Demokratyczną. Jednak Geremek nie był w stanie utworzyć większości wystarczającej do uzyskania wotum zaufania. Ostatecznie więc gabinet został sformowany przez Jana Olszewskiego w oparciu o koalicję PC, ZChN i Porozumienia Ludowego, bez trwałej większości parlamentarnej.

Pierwszy demokratyczny rząd III RP został obalony w czasie tzw. nocy teczek 4 czerwca 1992 roku. Tego dnia przeciwna lustracji, stworzona naprędce koalicja, powierzyła misję powołania rządu Waldemarowi Pawlakowi z PSL. Po miesiącu nowy premier zrezygnował ze stanowiska, ponieważ nie był w stanie stworzyć większości parlamentarnej. Nowy rząd utworzyła Hanna Suchocka z UD. Jej gabinet przetrwał niecałe dwa lata – do 29 maja 1993 roku.

Kolejne wybory, już w ramach ordynacji promującej duże ugrupowania, przyniosły zwycięstwo partiom postkomunistycznym oraz gigantyczną klęskę rozdrobnionej prawicy. 

im/PAP

Czytaj także

Wybory 4 czerwca 1989 - droga do wolności

Ostatnia aktualizacja: 04.06.2021 06:00
4 czerwca mijają 32 lata od pierwszych w powojennej historii kraju, częściowo wolnych wyborów do Sejmu oraz całkowicie wolnych do Senatu. Spektakularne zwycięstwo odniosła w nich "Solidarność".
rozwiń zwiń

Czytaj także

32 lata temu rozpoczęły się obrady Okrągłego Stołu

Ostatnia aktualizacja: 06.02.2021 05:40
6 lutego 1989 roku rozpoczęły się obrady okrągłego stołu. Po dwóch miesiącach rozmów przedstawicieli komunistycznej władzy z ludźmi opozycji podpisano porozumienie. Moment ten jest symbolicznym początkiem transformacji systemowej w Polsce i Europie Środkowej. Układ między władzami PRL a częścią opozycji do dziś wzbudza wiele dyskusji.
rozwiń zwiń

Czytaj także

32 lata temu Wojciech Jaruzelski został prezydentem PRL

Ostatnia aktualizacja: 19.07.2021 05:35
19 lipca 1989 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Wojciecha Jaruzelskiego na pierwszego prezydenta PRL i, jak miało się okazać, zarazem ostatniego. O wyborze generała zadecydował jeden głos. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Tadeusz Mazowiecki. Pierwszy niekomunistyczny premier

Ostatnia aktualizacja: 28.10.2021 05:40
28 października 2013 roku w Warszawie zmarł Tadeusz Mazowiecki, działacz opozycji demokratycznej, redaktor naczelny "Tygodnika Solidarność", uczestnik obrad Okrągłego Stołu, pierwszy niekomunistyczny premier w Polsce po II wojnie światowej, w latach 90. wysłannik ONZ na Bałkanach.
rozwiń zwiń