Historia

Od "miłości" po "żółć". Które polskie słowa są… najbardziej polskie?

Ostatnia aktualizacja: 21.02.2022 05:55
Odpowiedź na pytanie o słowa "arcypolskie" może się wiązać zarówno z typowymi dla polszczyzny cechami – przede wszystkim z głoskami i ich wymową – jak i ze znaczeniem tych słów. Bo być może są takie, które w szczególny sposób oddają to, co do polskości przynależy.
Zdjęcie ilustracyjne
Zdjęcie ilustracyjne Foto: Shutterstock

W Międzynarodowym Dniu Języka Ojczystego warto wrócić do stawianego nieraz – również na antenach Polskiego Radia – pytania o słowa, które ów język ojczysty najlepiej odzwierciedlają czy też uosabiają.

Zresztą, już samo określenie "ojczysty" przy języku wydaje się być, właśnie, bardzo polskie.


Posłuchaj
01:49 21.02.2015 Jedynka 100 sekund polszczyzny.mp3 Język ojczysty czy język macierzysty? Z prof. Andrzejem Markowskim rozmawia Małgorzata Tułowiecka. Audycja z cyklu "100 sekund poprawnej polszczyzny" (PR, 2015)

Język naszych ojców

- Polszczyznę, jako jeden z niewielu języków, nazywa się ojczystym. W wielu innych językach europejskich używamy określenia "macierzysty", "język matki" – mówił w radiowej Jedynce prof. Andrzej Markowski.

Językoznawca wyjaśniał, że ta praktyka językowa wskazuje na znaczenie, jakie dla Polaków miały słowa "ojciec", "ojczyzna" i "ojcowizna". Dziś "ojczyste" mogą być dom, miasto czy ziemia, jednak głównie tego słowa używamy w odniesieniu do języka.

- Co ciekawe, w słowniku sprzed stu lat znajdziemy połączenia "język rodzimy" czy "język macierzysty". Teraz jednak już tak byśmy nie powiedzieli - opowiadał prof. Andrzej Markowski.

Warto przy okazji dodać, że wyraz "ojciec" należy do najstarszych w języku polskim. W staropolszczyźnie był to "ociec", w prasłowiańszczyźnie najprawdopodobniej "*otьcь", a znacznie dawniej: być może "*at" czy też zdrobniale "*atta".

Łamańce, szelesty i zbitki

Jakie zatem byłyby - obok "ojczystego" - owe najbardziej polskie słowa? Pytani o to użytkownicy polszczyzny wskazują intuicyjnie na te, które składają się z typowo polskich dźwięków i są dla obcokrajowców prawdziwy artykulacyjnym wyzwaniem.

Byłby to zatem słowa, w których przeważają pięknie szeleszczące głoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe: "s", "z", "sz", "cz" czy "c", "dz". Do tego zbioru dodać należy bardzo wiele głosek zmiękczonych, miękkopodniebienną "ch", wargowe (a jeszcze nie tak dawno zębowe) "ł". I ukoronowanie, crème de la crème polszczyzny: zbitki spółgłoskowe. Spotykamy je - i potykamy się czasem o nie - w takich choćby słowach, jak niewinne "trzeba", groźniejsze "zastrzeżenie" czy osławiony "Brzęczyszczykiewicz".

Gaston Dorren, charakteryzując w swojej książce "Gadka. W sześćdziesiąt języków dookoła Europy" język polski, zwrócił właśnie uwagę na owe skomplikowane dźwiękowe właściwości naszego języka. Narzucające się obcokrajowcom, pisze Dorren, zwłaszcza w polskich nazwiskach: od "Wałęsy", przez "Szczęsnego" po "Pszkita" i "Korzeniowskiego".

Szczypta źdźbła, ździebko szczypiorku

W zorganizowanym przez radiową Dwójkę w 2015 roku plebiscycie na najbardziej polskie słowo zwyciężyło "źdźbło". Inne wyróżnione w tym konkursie słowa w dużej mierze również należały do grupy tych "trudnych do wymówienia": "krnąbrność", "chrząszcz" czy "gwóźdź".

Wśród słów zgłaszanych do plebiscytu także nie zabrakło fonetycznych wyzwań: była "szczodrość", "miłość", "gżegżółka", było "jątrzyć" i "dżdżyście" oraz - składająca się ze znaków występujących tylko w języku polskim - "żółć".

- Zamiast "źdźbła" zaproponowałbym "szczypiorek" - mówił w Polskim Radiu Bartek Chaciński, komentując wyniki przywołanego plebiscytu. Jak argumentował autor Dwójkowych felietonów o młodej polszczyźnie, "szczypiorek" ilustruje tak powszechne w języku polskim zdrobnienia, a przy okazji również zmiękczenia.


Posłuchaj
10:20 polskie słowo ok.mp3 Rozstrzygnięcie konkursu na "Najbardziej polskie słowo". Komentuje Bartek Chaciński. Audycję z cyklu "Poranek Dwójki" prowadzi Piotr Kędziorek (PR, 2015)

Polska zamknięta w słowach

Słuchacze, wskazując na słowa "najbardziej polskie", wybierali również te, które ich zdaniem opisują jakoś Polaków, oddają to, co do polskości przynależy.

Już zwycięskie "źdźbło" zawierało w sobie tę "rodzimą symbolikę". - To słowo najbardziej kojarzy mi się z polskim krajobrazem, z polską wsią - mówiła zwyciężczyni językowego konkursu radiowej Dwójki.

Poza tym pojawiły się takie słowa ilustrujące "polskość", jak "bigos", "rzeczpospolita" czy "solidarność". - Jeśli chodzi o "solidarność", jest to w ciągu ostatnich dziesięcioleci lat nasz najlepszy towar eksportowy, nasza marka – podkreślał Bartek Chaciński.

***

Czytaj także:

***

Wśród ogromnego zasobu leksykalnego polszczyzny znajdzie się wiele kandydatów do miana "słów najbardziej polskich". Być może należy na tę kwestię spojrzeć zarówno pod kątem językowym (dotyczącym wymowy, znaczenia czy pochodzenia), jak i emocjonalnym.

Zygmunt Kubiak – znawca kultury antycznej, a przy tym znakomity eseista i tłumacz wrażliwy na urodę słów – w szkicu poświęconym Adamowi Mickiewiczowi pisał: "język polski jest przepiękny już w poszczególnych słowach, takich jak «tęsknota» albo «zmierzch». Do dziś też słowa polskie przywołują jedne drugie niezatartymi przez czas echami etymologicznymi: słowo «modry» do dziś się iskrzy jakby rosą, jakby wilgotnością swej barwy, bo swoim dźwiękiem przywołuje słowo «mokry». «Świat» się rozjarza nad nami słońcem albo wschodzi łuną gwiazd, gdy słyszymy w nim słowo «świecić». Słowo «błogi» jest naprawdę błogie w brzmieniu, a słowo «cisza» – ciche".

jp

Źródła:

Gaston Dorren, Gadka. W sześćdziesiąt języków dookoła Europy, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2012; Zygmunt Kubiak, O dwóch stylach Mickiewicza, w: tenże, Uśmiech kore, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 2000.

Czytaj także

Jan Błoński – opętany miłością do książek

Ostatnia aktualizacja: 10.02.2022 05:44
- Był znakomitym przewodnikiem po literackim labiryncie - podkreślali ci, którzy znali prof. Jana Błońskiego. 13. rocznica śmierci tego "mistrza czytania" jest dobrą okazją, by wrócić do jego twórczości.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Słowo jest orężem najlepszym". Instytut Literacki – wyjątkowe wydawnictwo

Ostatnia aktualizacja: 11.02.2022 05:38
11 lutego 1946 roku powołano do życia Instytut Literacki w Rzymie. Jego kierownikiem został Jerzy Giedroyc. Tak rozpoczęła się historia najważniejszego w 2. poł. XX. w. polskiego ośrodka politycznego na uchodźstwie, a przede wszystkim: znakomitego wydawnictwa.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Pekin 2022. Czy to "igrzyska", czy – "olimpiada"?

Ostatnia aktualizacja: 03.02.2022 05:51
Gdybyśmy się opierali na "Słowniczku wyrazów obcych" z 1881 roku, o olimpiadzie moglibyśmy mówić jedynie w znaczeniu: "przeciąg między igrzyskami olimpijskiemi". Jednak czasy się zmieniają, język polski też.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Witold Doroszewski - słynny językoznawca i teoretyk języka mówionego

Ostatnia aktualizacja: 26.01.2022 05:40
46 lat temu, 26 stycznia 1976 roku, zmarł w Warszawie ceniony znawca języka polskiego prof. Witold Doroszewski. To właśnie on stał na czele zespołu redagującego "Słownik Języka Polskiego" – było to największe tego typu dzieło wydane w Polsce w XX wieku, obejmujące ponad 125 tysięcy haseł.
rozwiń zwiń

Czytaj także

W poszukiwaniu najstarszych wyrazów. "Niektóre mają pięć tysięcy lat"

Ostatnia aktualizacja: 29.01.2022 05:50
Polszczyzna, jak każdy inny język, ma swoją historię. W dużej mierze składają się na nią dzieje wyrazów: ich narodziny, rozwój i odchodzenie. Zdarzają się jednak i wyrazy prastare, którymi posługujemy się na co dzień, nie wiedząc nawet, że brzmią w nich echa wielu tysiącleci.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Zbudować Polskę w Rio de Janeiro. "Kwiaty polskie" Juliana Tuwima

Ostatnia aktualizacja: 16.02.2022 06:00
- Piszę jak wariat, całymi dniami. Rzecz rośne jak na drożdżach - przywoływała Irena Tuwim na antenie Polskiego Radia list jej brata z 1941 roku z Rio de Janeiro. Julian Tuwim opowiadał siostrze o pracy nad jednym ze swoich największych dzieł.
rozwiń zwiń