Historia

Irena Jurgielewiczowa. "Niosła ze sobą mobilizujący optymizm"

Ostatnia aktualizacja: 13.01.2023 05:40
"To jest szczególny rodzaj pisarstwa, bo to jest autorka, która nigdy nie szła na żadne łatwizny, kompromisy, nie zniżała się do »kumplowania dzieciom« i bardzo na tym wygrała. Okazuje się, że to są książki, których nie ima się czas"- mówiła prof. Joanna Papuzińska w Polskim Radiu.
Irena Jurgielewiczowa, powieściopisarka, pedagog, autorka wielu książek dla młodzieży oraz wykładowca w Wolnej Wszechnicy Polskiej. 1973 r.
Irena Jurgielewiczowa, powieściopisarka, pedagog, autorka wielu książek dla młodzieży oraz wykładowca w Wolnej Wszechnicy Polskiej. 1973 r.Foto: PAP/Henryk Rosiak

Irena Jurgielewiczowa, jedna z najpopularniejszych autorek powieści dla dzieci i młodzieży,  urodziła się 120 lat temu, 13 stycznia 1903 roku w Działoszynie koło Wielunia. Pochodziła z rodziny inteligenckiej, jej ojciec był lekarzem. Od 1905 roku mieszkała w Warszawie, z którą właściwie związała całe swoje życie. Tutaj studiowała polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim, a później pedagogikę w Wolnej Wszechnicy Polskiej.

W 1927 roku zadebiutowała jako badacz literatury recenzjami książek na temat Stefana Żeromskiego. Rok później uzyskała stopień doktora za rozprawę "Technika powieści Stefana Żeromskiego", którą napisała pod kierunkiem prof. Józefa Ujejskiego.

- Była to praca, która mówiła o języku Żeromskiego, warsztacie twórczym i strategii narracyjnej. Na owe czasy było to niesłychanym nowatorstwem. Mówiło się raczej o Żeromskim jako pewnym autorytecie moralnym, pisarzu, który rozdrapywał rany narodowe. Jurgielewiczowa była trochę poza tym, pisała o tym, jak te powieści są skonstruowane – mówił literaturoznawca dr Grzegorz Leszczyński w Polskim Radiu w 2003 roku.

- Dzięki temu doktoratowi mogła pracować nie tylko jako nauczycielka, bo temu zawodowi przez długie lata się poświęciła, ale także jako pedagog i wykładowca. Wtedy doktorat to była ogromna nobilitacja – dodał gość Hanny Bielawskiej, autorki audycji poświęconej Irenie Jurgielewiczowej w Polskim Radiu.


Posłuchaj
22:45 Irena Jurgielewiczowa, Hanna Bielawska, PR,17.02.2003.mp3 Audycja Hanny Bielawskiej pt. "Jestem" - o pracy, twórczości, o rzeczach ważny i nieważnych w życiu Ireny Jurgielewiczowej mówił literaturoznawca dr Grzegorz Leszczyński. (PR, 2003)

 

Okupacja niemiecka

W latach 1928–1935 Irena Jurgielewiczowa pracowała w Sekcji Oświaty Dorosłych m.st. Warszawy, była też wykładowcą w Wolnej Wszechnicy Polskiej (1934-1939). W czasie II wojny światowej była członkiem Związku Walki Zbrojnej, porucznikiem Armii Krajowej, ps. Isia i wykładała na tajnych kompletach. Gdy powołano Szare Szeregi, wydawała "Pismo Młodych".

- To jest niesłychanie ważna karta w życiu Ireny Jurgielewiczowej. Była łączniczką w czasie Powstania i redaktorką tego pisma. Miała wtedy 40 lat, była dojrzałą kobietą, wiedziała co jest dla niej w życiu ważne – mówił dr Leszczyński.

Po Powstaniu Warszawskim dostała się do niewoli. Przebywała w obozie jenieckim Stalag IV B. Po wyzwoleniu w 1945 roku wyjechała do Paryża. Rok później wróciła do kraju i zamieszkała w Warszawie. Z początku pracowała jako wykładowca na Uniwersytecie Warszawskim (1946-1950), później była kierownikiem literackim Państwowego Teatru Nowej Warszawy (1950-1954).

- Różne były te obszary jej działalności i chyba z nich wszystkich Irena Jurgielewiczowa wynosiła jakieś niesłychanie cenne doświadczenia. Zarówno doświadczenia pedagogiczne, jak i głęboki warsztat literaturoznawcy znakomicie zaowocowały późniejszą twórczością literacką – podkreślał Leszczyński.

Twórczość literacka

Irena Jurgielewiczowa pisała najpierw utwory dla młodszych dzieci – "Historia o czterech warszawskich pstroczkach" (1948), "O chłopcu, który szukał domu" (1957), "Kajtek, warszawski szpak" (1958), "Jak jeden malarz chciał namalować szczęśliwego motyla" (1960). Później wielką popularność wśród czytelników i uznanie krytyków przyniosły jej psychologiczne powieści dla młodzieży, takie jak: "Niespokojne godziny" (1964), "Wszystko inaczej" (1968), "Inna?" (1975), "Ważne i nieważne" (1971) i przede wszystkim "Ten obcy" (1961).

Badacze dorobku pisarskiego Jurgielewiczowej podkreślają, że "jej twórczość łączy znajomość psychiki i problemów młodych ludzi z jednoczesnym wnikaniem w ich etyczne i intelektualne rozterki".

- Wydaje mi się, że to jest szczególny rodzaj pisarstwa, bo to jest autorka, która nigdy nie szła na żadne łatwizny, kompromisy, nie zniżała się do "kumplowania dzieciom" i bardzo na tym wygrała. Okazuje się, że to są książki, których nie ima się czas – podkreślała pisarka i profesor nauk humanistycznych Joanna Papuzińska w audycji Elżbiety Matyi "Cudowne podróże" w Polskim Radiu w 2003 roku.

Zdaniem profesor Papuzińskiej książki Jurgielewiczowej mają wyjątkowe przesłanie, które - jej zdaniem - jest "imperatywem szukania porozumienia z drugim człowiekiem". Z kolei Bożena Białkowska w pracy zatytułowanej "O twórczości Ireny Jurgielewiczowej" dodaje, że jej twórczość "jest głęboko humanistyczna i niesie z sobą mobilizujący optymizm".

"Sprowadza się bowiem do zainteresowania autorki sprawami stosunku człowieka (w tym wypadku dziecka) do szeroko pojętego otoczenia: świata zwierząt, stosunków pomiędzy dziećmi i dzieci wobec dorosłych" – pisze Białkowska.

I dodaje: "Zadziwia nas, jak mądrym i kulturalnym pedagogiem okazuje się pisarka. Nie moralizuje wprost i nie przejaskrawia obrazu życia, a równocześnie nie upraszcza jego przejawów, ukazuje i dobre, i złe jego strony, nie komentuje natrętnie każdego kroku swych bohaterów, pozwalając czytelnikowi samodzielnie myśleć, oceniać i wnioskować" - zauważa Bożena Białkowska.


Posłuchaj
12:13 Cudowne podróże. W świat książek Ireny Jurgielewiczowej, Elżbieta Matyja, PR,14.02.2003.mp3 Audycja Elżbiety Matyi "Cudowne podróże. W świat książek Ireny Jurgielewiczowej". (PR,14.02.2003)

 

Powrót do przeszłości

Doktor Grzegorz Leszczyński powiedział w Polskim Radiu, że gdy kiedyś rozmawiał z Ireną Jurgielewiczową, ta stwierdziła, że gdyby miała jeszcze raz przeżyć swoje życie, to też by pisała, ale tym razem dla dorosłych.

Pod kątem starszego czytelnika napisała jednak "Strategię czekania" (1982), która jest zapisem jej pobytu w obozie jenieckim po Powstaniu Warszawskim i wreszcie swą autobiografię

"Byłam, byliśmy", która w 1998 roku była nominowana do Nagrody Literackiej Nike.
"Przeszłość, choć tak kaleka i zniekształcona jest najwierniejszym partnerem naszej teraźniejszości, utwierdza naszą ważność z każdym dniem coraz kruchszą i naszą niepowtarzalność, którą coraz mniej świadków może potwierdzić" – pisze w niej Jurgielewiczowa.

- Doszłam do wniosku, że właściwie nic mnie nie zaspokoi poza wspomnieniami, żadna fikcja, tylko to, co chciałam przeżyć po raz drugi. I bardzo wyraźnie to się skupiło na moim dzieciństwie i na młodości. (…) Życie rodzinne miało dla mnie olbrzymie znaczenie, przede wszystkim wpływ ojca i bardzo liczne z ojcem rozmowy – dodawała pisarka w Polskim Radiu.

Zdaniem dr. Leszczyńskiego "Byłam, byliśmy" jest niezwykłą książką. Literaturoznawca podkreślał, że sędziwa pisarka wraca w niej do czasów swojej młodości właściwie nie po to, żeby dzielić się wspomnieniami, ale by "dokonać jakiegoś wewnętrznego rozrachunku".

- Irena Jurgielewiczowa tak naprawdę pochyla się tylko pozornie nad własną przeszłością, tak naprawdę ona pochyla się nad ludźmi, których spotkała. Stara się zadać pytania o to, jaka prawda towarzyszyła tym ludziom: własnym rodzicom, bliskim, przyjaciołom, ale także osobom przypadkowo poznanym. Zastanawia się nad jakąś wewnętrzną prawdą każdego człowieka i to jest niezwykłe w tej książce – mówił Leszczyński.

Na zakończenie przywołajmy bardzo ważne słowa Ireny Jurgielewiczowej, która powiedziała na antenie Polskiego Radia:

- Dokonałam w swoim życiu tylko jednego odkrycia: staram się być jak najbardziej uczciwym człowiekiem, nie robić przykrości innym, nie dochodzić swego, pogodzić się z tym, że krzywdy bywają w życiu, lepiej wybaczać aniżeli czuć się wiecznie skrzywdzonym – mówiła pisarka.


Posłuchaj
23:25 Byłam, byliśmy, jestem- spotkanie z Ireną Jurgielewiczową, Hanna Bielawska, PR,25.12.1998.mp3 Byłam, byliśmy, jestem - z Ireną Jurgielewiczową rozmawiała Hanna Bielawska. (PR, 25.12.1998)

 

- To nie jest właściwie jakiś frazes, jakaś piękna formuła, to jest rzeczywiście to, do czego Irena Jurgielewiczowa dochodziła przez całe życie i widać to w jej książce wspomnieniowej. Właściwie widać to w jej całej drodze twórczej, w jej postawie życiowej, w tym jakim ona była człowiekiem – skwitował Grzegorz Leszczyński.

Irena Jurgielewiczowa zmarła 25 maja 2003 roku w Warszawie i została pochowana na Starych Powązkach.

pcz/im

Przy pisaniu tekstu korzystałem z:
I. Jurgielewiczowa, "Byłam, byliśmy", Łódź 2003
B. Białkowska, "O twórczości Ireny Jurgielewiczowej" w: "Poradnik Bibliotekarza" nr 9, Warszawa, 1967


Czytaj także

Edmund Niziurski: "Staram się patrzeć na świat oczami dziecka"

Ostatnia aktualizacja: 10.07.2022 05:40
- Wszystkie moje pomysły są wzięte albo z moich przeżyć szkolnych albo z tego, co chciałem przeżyć - opowiadał w Polskim Radiu w wywiadzie w 1966 roku. Najbardziej zasłynął z literatury przeznaczonej dla młodzieży i dzieci, ale to tylko fragment jego bogatej twórczości.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Kornel Makuszyński tworzył świat, w którym chciało się mieszkać

Ostatnia aktualizacja: 08.01.2023 05:43
– Makuszyński bywał ciekawym autorem jako wróż. Przewidywał rozmaite rzeczy, na przykład rozwój telefonii komórkowej – mówił Jan Gondowicz w Polskim Radiu. 8 stycznia mija 139. rocznica urodzin Kornela Makuszyńskiego.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Jan Brzechwa. "Zrozumiały dla dorosłych, dla dzieci, a nawet dla zwierząt"

Ostatnia aktualizacja: 15.08.2022 05:45
– Nie uznaję podziału na literaturę dla dzieci i literaturę dla dorosłych. Uważam, że utwory dla dzieci tylko wtedy są dobre, jeśli dorośli też mają chęć je czytać – mówił Jan Brzechwa w Polskim Radiu w 1962 roku.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Jerzy Broszkiewicz. "Pisarz żyje wyłącznie przez społeczeństwo"

Ostatnia aktualizacja: 05.10.2022 05:40
Był autorem nie tylko licznych opowiadań młodzieżowych, w tym znanego cyklu ukazującego przygody Irka i Groszka, lecz także twórcą sztuk teatralnych i powieści dla dorosłych. Do grona jego najbardziej znaczących dzieł należy "Oczekiwanie", będące hołdem dla tragicznie zmarłego przyjaciela pisarza. 5 października 1993 roku zmarł Jerzy Broszkiewicz. 
rozwiń zwiń
Czytaj także

Joanna Papuzińska: uczyłam się chodzić, trzymając się półek z książkami

Ostatnia aktualizacja: 03.01.2023 05:37
- Jak się zagłębiam w dzieje mojej rodziny, nawet kilka pokoleń wstecz, to zawsze dużo w niej było zamiłowania do książek – wspominała Joanna Papuzińska w 2000 roku na antenie Polskiego Radia. – Moja mama była bibliotekarką. Ojciec natomiast był pedagogiem, ale też bardzo dużo czasu i miejsca poświęcał książkom. Szczególnie uwielbiał poezję – dodała.
rozwiń zwiń
Czytaj także

Adam Bahdaj. Jego książki zostały przetłumaczone na 23 języki

Ostatnia aktualizacja: 02.01.2023 05:40
Był dziennikarzem, kurierem w czasach okupacji, aktywnym działaczem polonijnym, poetą i tłumaczem literatury węgierskiej. W szerokiej świadomości zapisał się jako autor bestsellerowych powieści dla dzieci i młodzieży. Dzisiaj mija 105 lat od dnia jego urodzin.
rozwiń zwiń