63 lata temu, 30 maja 1960 roku zmarł Borys Pasternak, wybitny rosyjski pisarz, wyróżniony Nagrodą Nobla za książkę "Doktor Żywago", którą wydał zaledwie na 3 lata przed śmiercią. Nagrody jednak ze względu na naciski polityczne nigdy nie odebrał.

Pochodził z bogatej moskiewskiej rodziny. Jego ojciec był cenionym malarzem, a matka pianistką. W domu Pasternaków bywali najbardziej znani rosyjscy intelektualiści. – To było dzieciństwo pełne wrażeń artystycznych, możliwości korzystania z zasobów kultury światowej – podkreślał Jan Gondowicz w audycji Anny Borkowskiej "Biografia dźwiękowa" z 2004 roku.

Pisarz z przypadku

Borys Pasternak poetą został przypadkiem. Chciał zostać muzykiem i podobno jego kompozycje cieszyły się wśród przyjaciół popularnością. – Wykonawcą był jednak ogromnie skrępowanym, zawsze go zjadała trema, gdy miał zagrać coś swojego i w końcu porzucił ten pomysł, żeby uprawiać muzykę – mówił Jan Gondowicz.

Następnie zakochał się w filozofii. Okazał się jednak osobą zbyt wrażliwą na tego rodzaju studia. Po rezygnacji ze studiów filozoficznych w Niemczech postanowił wybrać się w podróż po Europie, co pozwoliło mu nabrać dystansu i poszerzyć horyzonty.

Debiutował w 1914 roku, a jego poezja szybko została doceniona. – On od razu stał się klasykiem – zaznaczał Jan Gondowicz. – Jego twórczość z lat 20. i 30. postawiła go właściwie na wierzchołku hierarchii literackiej.

W 1934 roku przebywał w sanatorium. Powodem była choroba psychiczna. Przyczyniła się do niej wyprawa literatów do skolektywizowanej wsi, w której wziął udział. Pasternak głęboko przeżył biedę i zacofanie, które tam zobaczył, co skończyło się dla niego problemami psychicznymi.

Telefon od Stalina

W tym też roku odbył się zjazd pisarzy sowieckich, na którym zadekretowano realizm socjalistyczny. Od 1934 roku na zesłaniu przebywał też Osip Mandelsztam, przyjaciel Pasternaka. Ten wszelkimi sposobami chciał go wyciągnąć z kłopotów. Pewnego dnia do Borysa Pasternaka zadzwonił sam Józef Stalin.

– Stalin powiedział: "Czy to naprawdę jest taki dobry poeta, jak mi donoszą?" – opowiadał Jan Gondowicz. – Pasternak, który nie spodziewał się takiej rozmowy, zaczął coś bąkać. Powiedział, że to jest poeta klasyczny, kiedy on jest poetą nowoczesnym.
Na to Stalin miał odpowiedzieć: "Źle bronicie swojego przyjaciela, towarzyszu" i odłożył telefon. Jeszcze bardziej zdeterminowany Borys Pasternak zaczął działać na rzecz swojego kolegi.

Posłuchaj, jak zakończyła się historia Osipa Mandelsztama.

"Doktor Żywago"

Życie Borysa Pasternaka odmieniło się, kiedy poznał Olgę Iwińską. Piękna wybranka jego serca stała się największą miłością jego życia i inspiracją, dzięki której napisał "Doktora Żywago". Lara, obiekt uczuć tytułowego bohatera powieści, jest wzorowana na postaci Olgi.

Jesienią 1949 roku Iwińska została aresztowana i usiłowano ją zmusić do zeznań obciążających Pasternaka, jakoby powieść, którą pisze, ma charakter antyradziecki. Oczywiście nie zgodziła się na złożenie takich zeznań i tym samym została zesłana na Sybir na 5 lat. Wróciła stamtąd jako inna osoba: schorowana i wyniszczona.

Po tych wydarzeniach Pasternak już otwarcie krytykował władzę. Nie pomogło mu to oczywiście przy publikacji "Doktora Żywago", który gotowy był już w 1955 roku, a do czytelników trafił dopiero 2 lata później (ponadto wydany we Włoszech). Po wyróżnieniu Borysa Pasternaka przez Komitet Noblowski nagonka na pisarza osiągnęła apogeum. Zmarł 30 maja 1960 roku.

mb

– Jest szeroka, tęga, szaro-siwa, poruszająca się z trudem na opuchniętych nogach, prowadzi ją pod rękę niepozorna wychowanka, obie mówią po francusku z silnie rosyjskim akcentem – wspominał Kazimierz Brandys spotkanie z Achmatową podczas wręczenia poetce nagrody literackiej Etna-Taormina.

Nz: Anna Achmatowa w 1950 roku, aut. nieznany, Wikipedia/dp

Achmatowa w Polsce

– W Polsce na pewno jest czytana – mówił jej tłumacz Zbigniew Dmitroca w 2006 roku. – I o dziwo, kiedy wpisałem nazwisko "Achmatowa" w wyszukiwarkę, to na polskich stronach internetowych jest bardzo dużo jej wierszy.

Jak podkreślał Zbigniew Dmitroca, brakuje polskich wydań poezji Achmatowej po zniesieniu cenzury.

Twórczość

Po 1917 roku pozostała w kraju i tym samym nie uniknęła sowieckich prześladowań. W okresie od 1922 do 1940 roku praktycznie były zakazane jej poetyckie publikacje. Oskarżono ją o deprawowanie młodych ludzi, potępiono za rzekomą bezideowość utworów i niepotrzebny pesymizm.

W 1962 roku została zgłoszona do literackiej Nagrody Nobla, choć ostatecznie jej nie otrzymała. W jej poezji widoczne są refleksje dotyczące odmiany losu. Była czołową przedstawicielką modernizmu i akmeizmu. Nazywana duszą rosyjskiego Srebrnego Wieku, porównywana z Safoną i Mozartem.

– Zaczynała właściwie od nowelek lirycznych – zaznaczał Zbigniew Dmitroca. – Potem, wraz z wybuchem I wojny światowej weszła do jej poezji historia i właściwie jej nie opuściła.

Achmatowa to z jednej strony subtelne utwory liryczne, z drugiej – uniwersalne poematy. Najsłynniejszym jest chyba "Requiem" o stalinowskiej tragedii poświęcony ofiarom represji.

Nz: Anna Achmatowa z mężem Nikołajem Gumilowem i synkiem Lwem (1913 lub 1916 rok), aut. nieznany, Wikipedia/dp

Dramat rodzinny

Twórczość Achmatowej była oczywiście bezpośrednio związana z doświadczeniami osobistymi życia w państwie terroru. Jej pierwszego męża Nikołaja Gumilowa rozstrzelano w 1921 roku. W 1949 roku aresztowano z kolei jej trzeciego męża Nikołaja Punina i syna Lwa Gumilowa. Punin zmarł po 4 latach w obozie, a syn Achmatowej spędził 13 lat w łagrach. Dla niego napisała tomik "Chwała pokojowi". Znalazły się tam wiersze o charakterze socrealistycznym – wszystko po to, by wyciągnąć go z łagru.

– Urzędnicy zaczęli się z nią bawić, zaczęli żądać, by w tych wierszach robiła zmiany, by były lepsze – mówił Zbigniew Dmitroca. – W końcu umarł Stalin, tomik wyszedł, a syn Achmatowej nie został uwolniony.

Posłuchaj, z jakimi przeciwnościami losu musiała zmagać się Anna Achmatowa i jak bardzo tragiczny los przyszedł jej w udziale.

mb

Osip Mandelsztam urodził się 125 lat temu w Warszawie. Sławę przyniósł mu wydany w 1913 r. zbiór wierszy "Kamień". W swej poezji odwoływał się do kultury starożytnej i rosyjskiego mistycyzmu. Za wiersz, w którym krytykował brutalne poczynania Stalina, został zesłany do łagru. Zmarł w 1938 roku.

– W ostatnich dziesięcioleciach światło dzienne ujrzały listy świadków jego śmierci – powiedział Andrzej Mietkowski. – Ta banalność zniszczenia wielkiego twórcy jest przerażająca właśnie dlatego, że nie było w nim nic heroicznego. Nie był jednym z dysydentów, którzy rzucali wyzwanie reżimowi ze świadomością tego, że zginą. On tylko pisał wiersze. Tylko i aż – dodał.

O sztuce poetyckiej Osipa Mandelsztama, o tym, jak jego dorobek uratowała żona Nadieżda i jakimi krętymi ścieżkami jego wiersze powracały do czytelników - mówili w Dwójce także Adam Pomorski, Jerzy Czech i Jacek Dehnel. W audycji usłyszeliśmy ponadto cudem ocalałe nagranie wierszy recytowanych przez samego poetę.

***

Tytuł audycji: Strefa literatury

Prowadzą: Joanna Szwedowska i Katarzyna Hagmajer-Kwiatek

Goście: Andrzej Mietkowski (redaktor naczelny portalu Polskiego Radia), Adam Pomorski (tłumacz, eseista, krytyk literacki), Jerzy Czech (poeta, tłumacz, publicysta) i Jacek Dehnel (poeta, prozaik, tłumacz)

Z nagrań archiwalnych: Osip Mandelsztam

Data emisji: 17.01.2016

Godzina emisji: 21.30

mc/mk

Literackie świadectwa Gułagu. Serwis specjalny Polskiego Radia

Czym był "Archipelag GUŁag"? Odkryciem zbrodni dokonanej na dziesiątkach milionów ludzi. Demaskacją systemu ufundowanego na kłamstwie. Potężnym oskarżeniem rzuconym w twarz radzieckiej historii. Obrysowaniem przerażającej, niewidzialnej dotychczas mapy ZSRR.

Aleksander Sołżenicyn pokazał w swoim opus magnum - opierając się zarówno na własnym doświadczeniu, jak i na świadectwach 227 więźniów - straszliwy świat sowieckich obozów pracy przymusowej. To dzięki tej książce mroczne określenie "GUŁag" weszło w międzynarodowy obieg.

Rosyjski pisarz dowiódł, jak przez planowe działania kolejnych rządów bolszewickich łagry powstawały, rozwijały się, jak obdzierały swoje niezliczone ofiary z człowieczeństwa. - On uświadomił ludziom na Zachodzie, zwłaszcza Francji, Włochom, Hiszpanii, jak nieludzki jest bolszewizm. W tych krajach nie przyjmowano tego do wiadomości. Pokazał, że Lenin i Stalin są nieodrodnymi braćmi Hitlera i bolszewizm jest równie okrutny, co niegdyś faszyzm - podkreślał prof. Grzegorz Przebinda.

"Archipelag GUŁag" powstał w latach 1958-1968. - W obozie nie można było przechowywać żadnych dokumentów, dlatego Sołżenicyn każdego dnia na korze brzozowej spisuje fragmenty swoich wspomnień, a by zapamiętać, stara się pisać wierszem - mówił dr Piotr Głuszkowski. Książka ukazała się po raz pierwszy w Paryżu w grudniu 1973 roku. W Związku Radzieckim dzieło to oficjalnie wydano w roku 1989 (wcześniej funkcjonowało w obiegu podziemnym). Na język polski "Archipelag" został przełożony - z inicjatywy Jerzego Giedroycia - przez Jerzego Pomianowskiego. Pierwszy tom ukazał się w Bibliotece Kultury już w 1974 roku.

Sołżenicyn był człowiekiem, który zaszczepił swoją twórczością odporność na tyranię. Swoim pisarstwem bronił – jak podkreślano w uzasadnieniu przyznanej mu w 1970 roku Nagrody Nobla - wartości humanistycznych w czasach nieludzkich.

Twórczość ta w nierozerwalny sposób związana była z jego życiem. "Pisarzem i tak bym został, ale bez doświadczenia więzień i łagrów nie wiem, jakim byłbym pisarzem", mówił pod koniec życia w wywiadzie dla tygodnika "Der Spiegel".

jp 

Jest tylko tyle różnych rzeczywistości, ile zechcesz sobie wyobrazić.
Lawrence George Durrell, "Kwartet aleksandryjski. Balthazar", tł. Maria Skibniewska

Humanistyka i wojna

Była warszawianką: tu się urodziła (1904), tu zdała maturę w żeńskim Gimnazjum im. Cecylii Plater-Zyberkówny (1922), w końcu: tu rozpoczęła studia polonistyczne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Ukończyła je w 1930 roku, by siedem lat później rozpocząć kolejne, romanistyczne. Naukę jednak przerwała wojna.

Okupację spędziła w stolicy, pracując chałupniczo jako tkaczka. Jej mąż, Stanisław Skibniewski - inżynier elektryk, zastępca dyrektora Elektrowni Warszawskiej - był oficerem Armii Krajowej, przed 1944 rokiem zaangażowanym w pomoc przed wysyłkami do Niemiec (zatrudniał wielu ludzi wyłącznie dla zapewnienia im ochrony przed wywózką), a w czasie wybuchu powstania: dowodzącym zgrupowaniem "Cubryna" ("Elektrownia").

Zarzut o szpiegostwo

Maria Skibniewska po zakończeniu wojny pracowała krótko poza Warszawą – w krakowskim Zjednoczeniu Przemysłu Kotlarskiego jako sekretarka i referentka w dziale personalnym. W 1946 powróciła z mężem do stolicy, by przez rok zostać pracownikiem Polskiego Radia w dziale "zagranicznych nasłuchów". W 1947 roku była jednym z tłumaczy podczas warszawskiego procesu Rudolfa Hoessa, komendanta KL Auschwitz-Birkenau.

We wrześniu 1948 roku została aresztowana i przez jakiś czas uwięziona. Zarzucano jej szpiegostwo na rzecz USA. Przypuszcza się, że aresztowanie to mogło mieć związek z powstańczą działalnością jej męża albo z osobą brata Marii – Franciszka, który również był wojskowym (w 1952 roku skazano go na karę śmierci, wyroku jednak nie wykonano).

Translatorskie mistrzostwo

W 1950 roku Maria Skibniewska rozpoczęła pracę w Wydawnictwie "Czytelnik" jako redaktor stylistyczna. W uznaniu jej wiedzy i umiejętności została po jakimś czasie kierowniczką redakcji literatur romańskich, którą to funkcję pełniła aż do 1971 roku, gdy przeszła na emeryturę.

Translatorskim debiutem Marii Skibniewskiej była powieść "Zagubione dni" Jamesa Hiltona (1947). Rok później spolszczyła "Dolores" Herberta G. Wellsa. I tak otworzyła się długa, usiana arcydziełami, lista książek tłumaczonych – z języka angielskiego oraz francuskiego – przez Marię Skibniewską.

A na liście tej - liczącej ponad sto pozycji - znajdują się takie nazwiska i tytuły, jak Jean Genet ("Balkon"), Graham Greene ("Nasz człowiek w Hawanie"), Gilbert Keith Chesterton ("Człowiek, który był Czwartkiem), Henry James ("Ambasadorowie"), Bruce Marshall ("Paryżowi podzwonne"), Lloyd Cassel Douglas ("Szata"), William Saroyan ("Własne życie"), John Updike ("Farma"), Patrick White ("Żywi i umarli"), Alan Sillitoe ("Samotność długodystansowca"), Jerome David Salinger ("Buszujący w zbożu"), Flannery O’Connor ("Trudno o dobrego człowieka") oraz: Lawrence George Durrell ("Kwartet aleksandryjski") i John Ronald Reuel Tolkien.

Język polski w Śródziemiu

Maria Skibniewska wprowadziła na początku lat 60. XX w. Tolkiena do polszczyzny (bardzo wcześnie, bo jako trzecia na świecie, po Holandii i Szwecji) i według wielu jej wersja "Władcy pierścieni" – mimo nieuniknionych niedociągnięć – jest kanoniczna. Co charakterystyczne dla jej przekładu, a co sugerował w korespondencji sam Tolkien, nazwy własne pozostawione są tu głównie w ich oryginalnym, angielskim brzemieniu.

Warto dodać, że oprócz słynnej trylogii Maria Skibniewska tłumaczyła również inne Tolkienowskie dzieła. Były to: "Hobbit, czyli tam i z powrotem", "Rudy Dżil i jego pies", "Kowal z Podlesia Większego" oraz "Silmarillion".

***

Czytaj także:

• "Skąpy Gombrowicz, nieufny Cortázar". Życiowe przypadki Zofii Chądzyńskiej
• Karl Dedecius. Niemiec, który żył w języku polskim

***

Przyjęta w 1956 roku do Związku Literatów Polskich Maria Skibniewska była wielokrotnie chwalona przez krytykę za swoje translatorskie umiejętności. O jednej z jej prac pisał Jarosław Iwaszkiewicz: "Bogactwo języka, piękność i prostota składni. Przednia polszczyzna". 

jp

Osip Mandelsztam - serwis Polskiego Radia

Tamtej majowej nocy postawiłam sobie jeszcze jedno zadanie, dla niego żyłam i do dzisiaj żyję. Nie byłam w stanie odmienić losu O.M., ale tylko ja mogłam uratować tę część rękopisów, która ocalała, wiele przechowałam też w pamięci. Dla czegoś takiego warto było oszczędzać siły.

Nadieżda Mandelsztam, "Wspomnienia" (fragm.)

Podczas tej majowej nocy, o której pisze na początku swoich memuarów Nadieżda Mandelsztam, jej mąż został aresztowany na osobisty rozkaz Stalina. Właśnie od tej nocy, a działo to się w 1934 roku, rozpoczął się dla Nadieżdy najbardziej dramatyczny rozdział jej życia.

Przed rewolucją

Nadieżda Jakowlewna była córką szacownego prawnika z Kijowa. W młodości udało jej się zwiedzić z rodzicami zachodnią Europę, przez rok studiowała prawo, potem wstąpiła na kursy malarskie słynnej podówczas Aleksandry Ekster.

Do tych, jak podkreślała, szczęśliwych kijowskich lat wróciła w trzeciej części swoich "Wspomnień" (w Polsce teksty te, we fragmentach, ukazały się w zbiorze "Mozart i Salieri oraz inne szkice i listy"). Tam też przypomniała również rok 1917 i koszmar rewolucji październikowej - Nadzieżda miała wówczas 18 lat i po raz pierwszy z taką mocą objawił się jej terror historii.

W wyniku porewolucyjnych przemian ojca Nadieżdy skreślono z listy adwokatów, jeden z jej braci zginął, walcząc z bolszewikami. Idylla młodości odeszła bezpowrotnie, ale na horyzoncie pojawiła się nieoczekiwanie poezja. I pojawiła się miłość.

Literackie świadectwa Gułagu. Serwis Polskiego Radia

Małżeństwo Mandelsztamów

W 1920 roku w kawiarni literackiej o wdzięcznej nazwie "Chłam" Nadieżda Jakowlewna poznała 31-letniego cenionego poetę Osipa Mandelsztama. Rok później wzięli ślub (bezpośrednią przyczyną zmiany stanu cywilnego był dla nich moment, gdy w myśl nowych przepisów nie pozwolono im, niezwiązanym małżeństwem, podróżować w tym samym przedziale pociągu Kijów-Moskwa).

Nadieżda od początku towarzyszyła mężowi w jego procesie tworzenia - on "pisał w myślach" (dużo przy tym chodząc), a gdy wiersz był już gotowy, wygłaszał go żonie i prosił ją o zanotowanie. Tak między innymi powstały utwory Mandelsztama, które ukazały się w 1928 roku w trzecim, jak się miało okazać, ostatnim oficjalnie wydanym za jego życia poety tomiku.

Ale katastrofa miała dopiero nadejść. Tymczasem choćby w 1930 roku państwo Mandelsztamowie dostali możliwość wyjazdu do ośrodka wypoczynkowego na Kaukazie. Wyjazd ten połączyli z eksploracją Gruzji i Armenii, a owocem tej siedmiomiesięcznej wspólnej wyprawy była proza poetycka Mandelsztama "Podróż do Armenii".

Drugim ważnym i szczęśliwym wydarzeniem w tych ostatnich latach przed burzą był fakt otrzymania przez Mandelsztamów mieszkania służbowego. Miało dwa pokoje i znajdowało się na czwartym piętrze moskiewskiej "literackiej kamienicy" przy bulwarze Twerskim 25.

Do drzwi tego mieszkania zapukali nocą 13 na 14 maja 1934 roku agenci z Łubianki.

Danuta Stenka czyta Nadieżdę Mandelsztam

Koszmar zesłania

Powodem zatrzymania Osipa Mandelsztama i jego trzyletniego zesłania w okolice Permu, potem do Woroneża, był jeden wiersz. Tekst ów opowiadał o straszącym z Kremla góralu, który ma "palce tłuste jak czerwie" i "karalusze wąsiska". Jego bohater, Józef Wissarionowicz Stalin, osobiście zaangażował się w ukaranie poety.

Nadieżdzie pozwolono wyjechać wraz z mężem, opiekowała się nim (cierpiał nie tylko na astmę, ale i nabyte w moskiewskim więzieniu paranoidalne lęki, co skończyło się nawet próbą samobójczą). Osip na szczęście, gdy już przezwyciężył zdrowotne kryzysy, tworzył nadal, a wiersze te - zapisywane skrupulatnie przez żonę - złożyły się na znakomity cykl "Zeszyty woroneskie". Nadieżda nazwała go "księgą zesłania i zguby".

Drugi akt dramatu - gdyż Stalin zemstę rozpisał na dwie części - miał miejsce w 1938 roku. Osip został po raz kolejny aresztowany przez NKWD, skazano go na pięcioletnie zesłanie. Zmarł w drodze na Kołymę, gdzieś w łagrze tranzytowym pod Władywostokiem. Nadieżda nie mogła mu towarzyszyć w tej ostatniej podroży. Nigdy nie poznała dokładniej daty śmierci jej ukochanego męża, nikt nie wiedział, gdzie Osip został pochowany.

Zostały jego wiersze, ale i one miały być skazane na zapomnienie. Władza sowiecka liczyła, że o Mandelsztamie wkrótce już nikt nie będzie pamiętać.
 

Tułaczka po wielkiej Rosji

- To, że Nadieżda ocalała, było cudem - mówił w Polskim Radiu tłumacz Jerzy Czech.  - Ona sama twierdziła, że Mandelsztam uważany już był wtedy za kogoś staroświeckiego i niemodnego, za jakiś relikt. W związku z czym uznano, że wdowy po nim nie trzeba likwidować. Gdyby bowiem stanowiła jakieś zagrożenie, na pewno trafiłaby do łagru.

Żyła, wielokrotnie zmieniając marne i ubogie miejsca zamieszkania, utrzymywała się z różnych, na początku bardzo doraźnych (pracowała choćby w fabryce dziewiarskiej), zajęć. Od 1944 roku zaczęła wykładać angielski w prowincjonalnych szkołach wyższych. - Funkcjonowała na marginesie nauki, jej pozycja była bardzo niepewna, a ludzie, od których coś zależało, jej przełożeni, z sadystyczną satysfakcją ją prześladowali - opowiadał Jerzy Czech.

Miała jednak ogromną wolę życia i przetrwania. Nosiła w sobie pamięć o Osipie.

Wiersze zachowane w pamięci

Już po pierwszym aresztowaniu próbowała ratować z domowego archiwum męża to, co się dało. Ale obawiała się, słusznie zresztą, że porozsyłane po rodzinie i znajomych rękopisy mogą zostać zniszczone. Ich posiadanie stanowiło śmiertelne zagrożenie.

Postanowiła zatem stworzyć swoje prywatne archiwum. Utrwalić w pamięci wszystko to, co niegdyś dyktował jej mąż. Do 1956 roku, mówiła, wiersze Osipa żyły tylko w jej głowie, powtarzała je sobie codziennie. Później, gdy minęła stalinowska noc, robiła również odpisy tych tekstów, rozsyłała je do przyjaciół. Martwiła się, jak twierdziła, że wraz z upływem lat jej pamięć może stawać się zawodna.

Nadieżda Mandelsztam dożyła momentu ponownego wydania wierszy jej męża. Stało się to w 1973 roku (tomik był jednak opatrzony "obrzydliwe załganą" przedmową, a nakład nie należał do wysokich).

Dzieło życia

Swoje "Wspomnienia" zaczęła pisać od lat 60. XX w. - Ta książka składa się jakby z kilku książek - mówił Jerzy Czech. - Jest tu historia aresztowania Mandelsztama, zesłania, powrotu i ponownego zesłania. Znajdziemy tu jednak i wdowi żywot Nadieżdy, opowiada ona o różnych epokach swojego życia. Te "Wspomnienia" są straszne i fascynujące.

Wszyscy wypowiadający się przed mikrofonami Polskiego Radia na temat trzytomowego dzieła życia Nadzieży Mandelsztam byli zgodni: jej "Wspomnienia" są znakomite, literacko porywające. Są tu i barwne, jakby reporterskie obrazy, i opisy życia codziennego oraz kulturalnego w Rosji lat dwudziestych i trzydziestych, i ostre sądy o ludziach, ich postawach.

- Wspaniały jest choćby rozdział o czasie po ich powrocie z Woroneża w 1937 roku - opowiadał Tomasz Burek. - Ludzie w Moskwie się jakoś zaadaptowali do epoki wielkiego terroru. W dzień się urządzali, w nocy się bali, bo terror był ślepy i każdy mógł być potencjalnym kandydatem do "awansu społecznego". Codziennie bowiem ktoś znikał i kogoś innego awansowali na jego miejsce.

"Wspomnienia" Nadieżdy Mandelsztam uważa się, obok powieści Sołżenicyna i "Doktora Żywago" Pasternaka, za najważniejsze świadectwo epoki stalinowskiego terroru. - Ona ucieleśnia ten rodzaj pisania, nad którym rozmyślał Gustaw Herling-Grudziński, stawiając sobie pytanie, jak pokazywać piekło zagłady - podkreślał Piotr Matywiecki. - Styl tych "Wspomnień" jest stylem w pełni doświadczonego człowieka, a krystalizuje się w zdaniu : "wszystkich nas w Rosi zabito, ja jestem jednym z ostatnich niedobitków".

Nadzieżda Mandelsztam ponadto, zwracał uwagę krytyk, pokazuje, w jaki sposób zwykli ludzie stają się powoli - z lęku, z konformizmu, z fatalistycznej beznadziei - pionkami w autorytarnej maszynerii. We "Wspomnieniach" ten mechanizm zniewolenia i akceptacji zła został genialnie uchwycony na poziomie codziennego doświadczenia.

***

Czytaj także:

• Satyra o Stalinie. "Dyktatorowi nie mieściło to się w głowie"
• Borys Pasternak – zniszczony przez sowieckie władze
• Anna Achmatowa - poezja w cieniu stalinizmu

***

Ryszard Przybylski, największy polski znawca Osipa Mandelsztama, napisał kiedyś, że poeta ten niczym Mozart nie ma grobu, a jego prawdziwy grobem jest pamięć ludzkości. - Można powiedzieć, że gdyby nie Nadieżda tego grobu w pamięci ludzkości też by nie miał - zaznaczał Andrzej Mietkowski, dziennikarz i tłumacz, współpracownik Rozgłośni Polskiej RWE. - Ona dokonała heroicznego i nieprawdopodobnego czynu: przeniesienia dzieła poety z najczarniejszych czasów stalinizmu do współczesności.

"Jeżeli istnieje jakaś namiastka miłości, to jest nią pamięć", napisał Josif Brodski w przedmowie do "Wspomnień" Nadzieżdy Mandelsztam.

Wdowa po wielkim poecie wróciła w latach 60. do Moskwy. Pracowała nad "Wspomnieniami", nad spuścizną je męża, pisała o jego procesie twórczym (w Polsce teksty te ukazały się w tomie "Mozart i Salieri oraz inne szkice i listy"), starała się o jego polityczną rehabilitację. Z biegiem kolejnych lat stała się w swoim środowisku sławna, do jej mieszkania pielgrzymowali badacze twórczości Osipa Mandelsztama, a także ci, którzy zainteresowani byli współczesną Rosją.

Nadzieżda Mandelsztam zmarła 29 grudnia 1980 roku. Na moskiewskim cmentarzu obok jej grobu ustawiono symboliczną płytę poświęconą pamięci Osipa Emiljewicza, któremu poświęciła całe swoje życie. 

jp

Źródła:

Radosław Romaniuk, "One", Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2005; Nadieżda Mandelsztam, "Wspomnienia", tł. Jerzy Czech, Wydawnictwo Agora, Warszawa  2015. 

"Tygrys nie może zmienić swych pręg"

Joseph Conrad - zobacz serwis specjalny

Temat "psychologii Rosji" Joseph Conrad podjął w dwóch powieściach: "Tajnym agencie" (1907) oraz - przede wszystkim - "W oczach Zachodu" (1911). Ta druga książka, początkowo lekceważona, doczekała się światowego uznania po zakończeniu I wojny światowej, gdy pewne jej elementy stały się już nieaktualne, co jednak tym bardziej uwypukliło trafność ogólnej Conradowskiej diagnozy rosyjskiego świata.

Wznowienie powieści w 1920 roku autor opatrzył wstępem, w którym odniósł się do tej nieco spóźnionej popularności książki, a także omówił pokrótce role, które pełnią w tekście stworzone przez niego postacie. Wprowadzenie to pojawiło się również w drugim wydaniu powieści w języku polskim z 1934 roku w tłumaczeniu H. J. Pazderskiej. Choć "W oczach Zachodu" mogło ukazać się w PRL, wstępu cenzura nie pozwoliła już wydrukować. Zważywszy na jego treść, trudno się dziwić. Conrad tak bowiem pisze tam o bohaterach powieści:

"Najbardziej przerażające (dla mnie osobiście) jest to, że wszyscy ci ludzie są wynikiem warunków bynajmniej nie wyjątkowych – że są wynikiem normalnego stanu rzeczy w tym państwie, w tych czasach, u tej rasy. Okrucieństwo i głupota autokratycznych rządów, odrzucających wszelką praworządność, ugruntowanych właściwie na zupełnej moralnej anarchii, wywołuje niemniej głupią i straszną odpowiedź czysto utopijnego rewolucjonizmu, siejącego zniszczenie za pomocą pierwszych lepszych środków – w dziwnym przekonaniu, iż po rozpadnięciu się jakichkolwiek ludzkich urządzeń musi nastąpić zasadnicza zmiana w sercach. Ci wywrotowcy nie są w stanie dostrzec, że wszystko, co mogą osiągnąć, to tylko zmiana nazw. I ciemiężyciele, i ciemiężeni są Rosjanami; świat staje jeszcze raz wobec prawdy, że tygrys nie może zmienić swych pręg ani też lampart swych cętek".

W marcu 2014 roku Federacja Rosyjska, używając siły zbrojnej, odebrała Ukrainie fragment jej terytorium położony na Półwyspie Krymskim. W kwietniu tego samego roku prorosyjscy separatyści w Donbasie rozpoczęli wojnę na wschodzie Ukrainy. Dlatego każda rozmowa wokół "rosyjskich" powieści Josepha Conrada toczyła się w cieniu tamtych wydarzeń. Gdy 24 lutego 2022 roku wojska rosyjskie dokonały inwazji na Ukrainę, Conradowska opinia po raz kolejny stała się aktualna.

– To, co dzieje się w powieści "W oczach Zachodu", pokazuje, że Conrad nie widzi nadziei na zmianę sytuacji w Rosji czy wyjaśnienie wszystkich zagmatwanych spraw – mówiła w 2014 roku literaturoznawczyni dr Joanna Skolik. – Ani autokratyczna siła, która jest u władzy, ani rewolucjoniści nie są w stanie przynieść żadnej zmiany. To wszystko łączy się tylko ze zniszczeniem, chaosem i strachem – powiedziała.

"Rosyjska dusza" jest czymś tak innym od tego, co znają ludzie wychowani w świecie zachodnim, że nie są oni w stanie dokonać trafnej oceny działań Rosji. I tak jest do dziś. Dlatego powieść Conrada była świeżym głosem zarówno w 1911 i 1920 roku, jak i w 2022. – Powinniśmy czytać "W oczach Zachodu", jeśli chcemy zrozumieć, jak Zachód patrzy na Rosję, bo Zachód patrzy na Rosję oczami nauczyciela języków, jednego z bohaterów powieści. Tak jak nauczyciel języków nie rozumiał wielu rzeczy, nie kojarzył faktów, brakowało mu wyobraźni, tak w tej chwili Zachód zachowuje się podobnie: przygląda się Rosji i tej Rosji nie rozumie. Wydaje się, że jest w stanie przewidzieć kolejne ruchy, jakie wykona Wschód, lecz za każdym razem jest zaskoczenie. Bo to są dwa światy, które się w żaden sposób nie przenikają – zauważyła dr Joanna Skolik.

Polsko-ukraińskie doświadczenie

Apollo Korzeniowski. Ojciec Conrada niesłusznie w cieniu syna

Joseph Conrad pisał "W oczach Zachodu" przez kilka lat, cyzelując swój styl, który chciał uczynić maksymalnie komunikatywnym, rzeczowym i beznamiętnym. We wstępie z 1920 roku wyznał: "najbardziej mnie niepokoiło, czy potrafię uderzyć w ton ścisłego obiektywizmu i przez cały czas go utrzymać. (...) Nigdy jeszcze zdobycie się na bezstronność nie kosztowało mnie tyle wysiłku; musiałem się odciąć od wszystkich namiętności, uprzedzeń, a nawet wspomnień osobistych".

Wspomnienia, o których tu mowa, dotyczą losów rodziny Conrada. Jego ojciec Apollo Korzeniowski (1820-1869), pisarz i działacz patriotyczny, za swoją działalność więziony był przez Rosjan w warszawskiej Cytadeli, a później zesłany do Wołogdy i Czernihowa. Wuj Stefan Bobrowski (1840-1863) był jednym z przywódców powstania styczniowego, a carska policja ścigała go jeszcze kilka lat po jego tragicznej śmierci. Joseph Conrad - jeszcze jako młody Józef Korzeniowski - wskutek rosyjskich represji przenosił się więc z miejsca na miejsce i bardzo wcześnie został sierotą.

Joseph Conrad urodził się w Berdyczowie 3 grudnia 1857 roku. Wtedy był tam zabór rosyjski, dziś to tereny zachodniej Ukrainy (miasto leży niecałe 200 kilometrów na zachód od Kijowa). Zarówno wielokulturowość tej ziemi, jak i problem odebranej niepodległości były młodzieńczymi doświadczeniami przyszłego pisarza i niewątpliwie wpłynęły na jego poglądy, choć tak starał się "oczyścić" je ze wspomnień.

Prof. Zdzisław Najder, opowiadając w 2015 roku o otwarciu Muzeum Josepha Conrada w Berdyczowie, podkreślił, że Conradowskie spojrzenie na relacje Polaków i Ukraińców wspierało się na ideach demokratyzmu. – Cała rodzina Conrada była przekonana, że przyszłość nasza i Ukrainy powinna polegać na współpracy na zasadach równości, a nie dominacji – mówił.

Stefan Bobrowski - bohater tragiczny

Conrad był zresztą przekonany, że na tych zasadach muszą oprzeć się stosunki całej Europy, co czyni z pisarza jednego z pierwszych proroków Unii Europejskiej. Myśl tę zawarł w 1905 roku w szkicu "Autokracja i wojna", w którym przewidział ponadto wybuch I wojny światowej. Bowiem to właśnie widmo agresywnej polityki mocarstw - w tym przypadku chodziło o Prusy - powinno mobilizować narody europejskie do demokratycznego zacieśniania relacji. - Opisywał Prusy jako groźne, agresywne mocarstwo i mówił, że wyjściem z sytuacji, w jakiej jest Europa, jest wspólnota oparta na czym innym niż przemoc militarna i ekonomiczna, wspólnota oparta na fundamencie wspólnych zasad – powiedział prof. Zdzisław Najder.

Literaturoznawca zwrócił uwagę, że idee te wywodziły się wprost z doświadczeń Rzeczpospolitej Obojga Narodów, a ich ślad uwidacznia się wszędzie tam, gdzie przed rozbiorami sięgały wpływy tego królestwa.

– Podczas pomarańczowej rewolucji w 2004 roku było widać po namiotach różnych delegacji, że większość z nich pochodziła z obszarów, które kiedyś tworzyły z nami jedno państwo. To nie jest przypadek – stwierdził prof. Zdzisław Najder. – Rzeczpospolita wprowadzała wszędzie samorząd lokalny. Idea takiego samorządu sięga tak daleko, jak daleko sięga cywilizacja europejska. Te tradycje, choć dziś być może nawet zapomniane, tkwią głęboko w ludziach, bo tam mieli oni możliwość decydowania o swoim otoczeniu. Tymczasem w Rosji nigdy nie było samorządu lokalnego – dodał.

Dlatego właśnie postawa Rosji względem innych krajów tak bardzo różni się od tego, co postulował Joseph Conrad w 1905 roku. I mimo kolejnych zmian ustrojowych Rosja wciąż pozostaje "tygrysem", który "nie może zmienić swych pręg". Rozpętana właśnie wojna pokazuje, że Conradowska diagnoza rosyjskiej duszy nie przedawniła się. Podobnie aktualnie brzmią słowa wypowiedziane przez prof. Zdzisława Najdera w 2015 roku.

– Rosja wybrała niestety inną drogę, niż mogłaby wybrać. Mogłaby współpracować z Europą, wybrała jednak drogę ideologicznie najłatwiejszą dla siebie. Rosjanie nie potrafią współpracować na zasadzie równości, na przykład z Ukrainą. Nie przychodzi im to do głowy. Ich postawa wobec Ukrainy jest taka, że chcą ją zdominować – mówił.

mc

Pisarz Wojciech Engelking, syn Leszka Engelkinga, podając w mediach społecznościowych informację o śmierci ojca, napisał o nim, że był "tłumaczem, wiernym polszczyźnie i językom, z których na nią przekładał, a także pisarzom, których dzieła ujmował w naszej mowie". Zasługi Leszka Engelkinga w dziedzinie przekładu ujął w ten sposób: "Van Veen i Ada u Nabokova rozmawiają po polsku jego rzeczownikami i czasownikami, wyrok wydany jego polskimi słowami dostaje Cyncynat w »Zaproszeniu na egzekucję«, jego polskie przymiotniki i przyimki znajdują się w wierszach Bukowskiego i Garcii Lorki".

Skromny perfekcjonista

Dwa dni po śmierci Leszka Engelkinga w Polskim Radiu wspominał go Jerzy Jarniewicz, poeta, krytyk literacki, a także przyjaciel zmarłego. – Znaliśmy się 35 lat. Był jednym z najznakomitszych tłumaczy, przekładał z wielkim szacunkiem do tekstu i autora. Tłumaczył z czeskiego, słowackiego, rosyjskiego, ukraińskiego, szwedzkiego, hiszpańskiego, był niezwykle precyzyjny. Kolekcjonował słowniki, przywoził je z zagranicznych podróży, był perfekcjonistą, a jego teksty zawsze były bardzo żywe. Charakterystyczny dla niego humor i dowcip doskonale widać w jego własnej twórczości – mówił gość Pawła Siwka.

Jerzy Jarniewicz podkreślił, że mimo olbrzymich zasług na polu przekładu literackiego, Leszek Engelking nigdy nie był megalomanem. – Sam bardzo konsekwentnie pozostawał w cieniu swojego dzieła. Choć był jednym z najwybitniejszych tłumaczy, to nigdy tak o sobie nie mówił, nie próbował wyjść przed szereg. Środowisko literackie nie jest wolne od złośliwostek, ironii i krytyki. Nie pamiętam, aby przez te 35 lat Leszek o kimkolwiek wygłosił jakiś złośliwy komentarz. To było coś naturalnego, wspaniałego i bardzo rzadkiego – powiedział.

Gość audycji przypomniał o innych dokonaniach literackich Leszka Engelkinga. – Jego własna twórczość to poza krytyką literacką także poezja, około dziesięć tomów wierszy. Były mu bardzo potrzebne jako tłumaczowi. To spotkania z różnymi literackimi konwencjami, na przykład starą japońską formą haiku. Bawił się słowem, w swej poezji umiał wyjść na nowe terytoria – opowiadał.

Szaman poza tapczanem

Jerzy Jarniewicz zwrócił uwagę, że "Leszek Engelking był fenomenalnym erudytą i znawcą literatury bardzo wielu języków". Można się o tym przekonać nie tylko sięgając po jeden z tekstów krytycznoliterackich Leszka Engelkinga, lecz także słuchając radiowych rozmów z pisarzem, który uwielbiał innych pisarzy i chciał ich popularyzować.

Najważniejszym autorem w życiu twórczym Leszka Engelkinga był bez wątpienia Vladimir Nabokov, który w jednym z listów stwierdził, że "jedyną rzeczą, jaka w literaturze ma znaczenie, jest mniej lub bardziej irracjonalne szamaństwo książki, że dobry pisarz jest nade wszystko czarownikiem". 

– Zgadzam się z Nabokovem – mówił Leszek Engelking w audycji Dooty Gacek w 2004 roku. –Dla mnie także najważniejsze jest to oczarowanie, jakie odczuwam przy kontakcie z książką i które nie daje się właściwie w pełni zracjonalizować, przełożyć na język - powiedzmy - naukowy. Pozostaje margines czegoś, co jest niewyjaśnialne, co po prostu działa – dodał.

Na czym może polegać takie szamaństwo? Leszek Engelking wyjaśnił to na przykładzie swoich dwóch ulubionych polskich poetów - Bolesława Leśmiana i Adama Mickiewicza. 

– Mickiewicz ma z Leśmianem, a także z Nabokovem, jedną cechę wspólną, która jest dla mnie ważna w literaturze. Tą cechą jest ogromna zmysłowość, dotykalność świata, o którym piszą –ocenił. "Szamańskie" zanurzenie w literackich czarach jest jednak dla twórcy zaledwie pierwszym krokiem zarówno jako czytelnika, jak i rzemieślnika słowa. Głębokie doświadczanie tekstu staje się dla niego jednym z kluczowych elementów warsztatu tłumacza.

– Wydaje mi się, że tłumaczenie jest pewnym przywilejem, jest bowiem pewnym sposobem lektury – stwierdził. – Kiedy kładziemy się na tapczanie, siadamy w fotelu, siedzimy w autobusie lub pociągu i mamy książkę, stosujemy tylko jeden ze sposobów lektury. Można ją pogłębić przez powtórną lekturę, i jeszcze jedną ponowną lekturę, co zalecał Nabokov. Można ją też pogłębić przez aktywne podejście do dzieła czytanego. To może być recytacja, publiczne czytanie, czytanie na głos samemu sobie, to może być adaptacja w formie scenariusza, wyreżyserowanie sztuki. Wreszcie: to może być tłumaczenie. To bardzo dobry sposób lektury, bo jest bardzo dogłębny, dlatego że trzeba naprawdę dokładnie zrozumieć, o co pisarzowi chodzi, począwszy od poszczególnych komórek tekstu, a skończywszy na całości. Nie tłumaczy się przecież słów ani nawet zdań, tylko tłumaczy się całości. Inaczej przekład jest do niczego – powiedział.

W innej audycji Leszek Engelking, snując opowieść o swoim życiu tłumacza, o książkach, które przyswajał polszczyźnie oraz ich autorach, zdradził, który przekład był dla niego największym wyzwaniem.

– Jeśli chodzi o stopień trudności tłumaczenia, to jednak nie żaden poeta dał mi najbardziej w kość, tylko Nabokov przy powieści "Ada albo Żar". Jest ona tak nasycona rozmaitymi chwytami poetyckimi, że to robota bardzo trudna, aczkolwiek też przyjemna. To było najtrudniejsze tłumaczenie, jakiego się podjąłem, jedyne, przy którym dwa razy zmieniałem termin oddania tekstu – opowiadał w 2016 roku.

***

Leszek Engelking urodził się 2 lutego 1955 roku w Bytomiu. Studiował polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Pierwsze próby translatorskie podejmował jeszcze jako nastolatek. W latach 1984-1995 był redaktorem "Literatury na Świecie" (czterokrotnie został laureatem nagród przyznawanych przez redakcję miesięcznika). Wykładał na Uniwersytecie Warszawskim, Uniwersytecie Palackiego w Ołomuńcu, Uniwersytecie Łódzkim, Uniwersytecie Jagiellońskim, Uniwersytecie Szczecińskim, Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu, a także na Uniwersytecie Iwana Franki we Lwowie, uniwersytecie w Preszowie (Słowacja),  oraz Justus-Liebig-Universität w Giessen (Niemcy). W 2013 roku uzyskał stopień doktora habilitowanego za pracę na temat twórczości Vladimira Nabokova.

W 2010 otrzymał nagrodę polskiego PEN Clubu "za przekłady z języka angielskiego i języków słowiańskich". Czesi docenili jego dokonania m.in. nagrodą "Premia Bohemica", przyznawanej za popularyzację literatury czeskiej za granicą. Leszek Engelking tłumaczył Jachyma Topola, Danielę Hodrovą, Miroslava Holuba, a także publicystyczne teksty Mileny Jesenskej (przyjaciółki Franza Kafki). Przekładał czeskich poetów: Petra Mikesza, Ivana Blatnego, Egona Bondego, Jaroslava Seiferta oraz Vaclava Buriana.

Zmarł 22 października 2022 roku. Pochowano go na cmentarzu w podwarszawskim Brwinowie, gdzie mieszkał.

IAR/mo/mc