10 grudnia 1894 roku urodził się Tadeusz Tomaszewski, generał, szef sztabu obrony Warszawy.

Po ukończeniu gimnazjum wstąpił do I Brygady Legionów. W 1917 roku rozpoczął naukę w szkole podchorążych, uczył go m.in. gen. Franciszek Kleeberg. Po odzyskaniu niepodległości wstąpił do Wojska Polskiego. Walczył m.in. w obronie Lwowa.

W latach dwudziestych pełnił szereg funkcji jako szkoleniowiec i wykładowca uczelni wojskowych. Dowodził też jednostkami artylerii, od 1932 był szefem sztabu Okręgu Korpusu Nr. V w Krakowie. Od 1937 roku pełnił funkcję dowódcy Legii Akademickiej – ochotniczej formacji studentów kształcącej żaków w duchu obronności.

Rozwiązał tę organizację 2 września 1939. Dzień później został powołany na stanowisko szefa sztabu obrony Warszawy. Szef sztabu jest najbliższym współpracownikiem dowódcy i odpowiada za realizację jego rozkazu. Tomaszewski pełnił tę funkcję przy gen. Walerianie Czumie. Mężczyźni znali się prawdopodobnie od 1936 roku, gdy obaj stacjonowali we Lwowie.

Funkcję szefa sztabu pełnił do 29 września. Po kapitulacji Warszawy dostał się do niemieckiej niewoli, w której spędził wojnę. Po uwolnieniu z oflagu został przyjęty do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i został delegatem dowódcy II Korpusu Polskiego w Niemczech.

Po wojnie pozostał na emigracji. 11 listopada 1966 Prezydent RP August Zaleski awansował go do stopnia generała brygady, zmarł 3 grudnia 1967. Nigdy już nie zobaczył Warszawy.

Posłuchaj wspomnień gen. Tomaszewskiego w serwisie specjalnym Radia Wolności >>>>

bm

Wrzesień 1939 roku w Polskim Radiu. Posłuchaj!

W drugiej połowie lat 30. rozpoczęto gruntowną modernizację Wojska Polskiego, które do 1939 roku stało się siódmą pod względem wielkości armią na świecie. Na zbrojenia wydawano ponad 30 proc. budżetu państwa, co było oszałamiającą liczbą.

Polscy żołnierze na frontach II wojny światowej - zobacz serwis historyczny

Budżet II Rzeczpospolitej był nieporównywalny z niemieckim i nawet tak wysokie wydatki nie pozwoliły na nadrobienie w krótkim czasie zaniedbań z poprzednich lat.

Polska ustępowała III Rzeszy pod względem liczebności każdego rodzaju wojska. Podobnie wygląda porównanie z Armią Czerwoną, która przypuściła zdradziecki atak na Polskę 17 września 1939 roku.

Zobacz infografikę i posłuchaj audycji na temat potencjału militarnego Niemiec i ZSRR podczas ataku na Polskę.

Infografika przedstawiająca porównanie sił we wrześniu 1939

Bronisław Prugar przyszedł na świat 2 lipca 1891 roku w rolniczej rodzinie w Trześniowie (ob. województwo podkarpackie). Po śmierci ojca, był wychowywany przez stryja Wojciecha, proboszcza parafii w Babicach. To dzięki jego wsparciu materialnemu przyszły generał mógł jeszcze przed I wojną światową ukończyć prawo na lwowskim uniwersytecie.

Droga wojny

Pseudonim Ketling, od Sienkiewiczowskiego bohatera "Pana Wołodyjowskiego", przybrał po założeniu w rodzinnym Trześniowie Drużyny Bartoszowej – tego typu formacje były powoływane do życia przez lwowskich studentów i służyły celom przysposobienia wojskowego do przygotowania do przyszłych walk niepodległościowych. Później przybrał – co było wówczas dość powszechną praktyką – pseudonim jako człon nazwiska.

W czasie I wojny światowej został powołany do cesarsko-królewskiej armii. W 1916 roku dostał się do rosyjskiej niewoli, skąd – korzystając z rewolucyjnej zawieruchy – zbiegł na Zachód. Tam wstąpił do formującej się Armii Hallera i z nią powrócił do kraju. Zdążył, w charakterze dowódcy batalionu, wziąć udział w wojnie polsko-bolszewickiej.

Cały okres międzywojenny upłynął Prugarowi-Ketlingowi na systematycznym podnoszeniu kwalifikacji i wspinaniu się po szczeblach hierarchii dowodzenia. W chwili wybuchu II wojny światowej Prugar-Ketling stał na czele 11 Karpackiej Dywizji Piechoty wchodzącej w skład Armii "Karpaty".

Jego jednostka wsławiła się podczas wrześniowych walk zwłaszcza pod Jaworowem i w lasach janowskich. Generał zdołał uniknąć niewoli i przez Węgry przedostał się do Francji.

We Francji i Szwajcarii 

We Francji Bronisław Prugar-Ketling otrzymał dowództwo nad 2 Dywizją Strzelców Pieszych. Jednostka prowadziła walki z Niemcami w składzie francuskiego 45 Korpusu w Alzacji – na linii Maginota. Wobec przeważających sił wroga i faktycznego rozpadu francuskiej armii, dywizja była zmuszona do wkroczenia do Szwajcarii, gdzie żołnierzy czekało pięć lat internowania.

2 Dywizja Strzelców Pieszych przekroczyła granicę szwajcarską jako ostatnia jednostka francuskiego 45 Korpusu. W odróżnieniu od Francuzów, Polacy przekraczali granicę w porządku wojskowym, nie pozostawiając za sobą sprzętu. 13 tys. żołnierzy stanowi do dziś największą grupę Polaków, którzy jednorazowo znaleźli się w Szwajcarii. 

- Dywizja miała być początkowo ulokowana w jednym dużym obozie. Ojciec włożył wiele wysiłku i starań, by dywizja była rozlokowana po całej Szwajcarii w małych obozach. Dawało to możliwość nawiązania kontaktów z miejscową ludnością i realizacji zaproponowanego przez ojca hasła: "Praca dla Szwajcarii, nauka dla Polski" - wyjaśniał Zygmunt Prugar-Ketling, syn generała, w audycji z cyklu "Niedziela szwajcarska". 

W szeregach dywizji znajdowało się wielu młodych ludzi oraz spora grupa nauczycieli akademickich. To pozwoliło na utworzenie obozów akademickich, licealnych i szkolenia zawodowego.

- Praca i zdyscyplinowanie żołnierzy przyniosło im spory szacunek u Szwajcarów. Polacy opłacali swoje utrzymanie, budując wysokogórskie drogi, pracując przy wyrębie lasów – wskazywał Zygmunt Prugar-Ketling. - Pozostały tam po nich pamiątki: kapliczki, wykute w skałach napisy "Jeszcze Polska nie zginęła".

Powrót do kraju  

We wrześniu 1945 roku generał powrócił do Polski, by z nowymi władzami omówić warunki repatriacji swoich żołnierzy do kraju. Miał zamiar stworzyć "małą Szwajcarię" w kraju – ośrodek osiedleńczy, gdzie ci jego żołnierze, którzy wskutek wojny i przesunięcia granic utracili dobytek i rodziny, mogliby aklimatyzować się do życia w Polsce. Sam generał również postanowił powrócić do ojczyzny.

W pierwszych latach po wojnie komuniści potrzebowali doświadczonych oficerów wysokiego stopnia w celu odbudowy struktur Wojska Polskiego. W gronie tych dowódców znalazł się również Prugar-Ketling. Generał pełnił liczne funkcje, był kolejno: szefem gabinetu Ministra Obrony Narodowej, przewodniczącym Komisji Delimitacyjnej do Spraw Granicy Wschodniej, szefem Departamentu Piechoty i Kawalerii MON i szefem Departamentu Wyszkolenia Bojowego Dowództwa Wojsk Lądowych.

Pośmiertnie wykorzystany

Kiedy władza komunistów ustabilizowała się w Polsce, oficerowie przestali być potrzebni. Nadszedł czas procesów pokazowych i fałszywych oskarżeń o zdradę i szpiegostwo. Prugar-Ketling nie dożył postawienia przed sądem, zmarł na raka 18 lutego 1948 roku w Warszawie.

Nie pozwolono mu jednak zaznać spokoju po śmierci. Na użytek tzw. procesu generałów, w którym na ławie oskarżonych zasiedli m.in. Stanisław Tatar, Jerzy Kirchmayer, Stefan Mossor i Franciszek Herman, uczyniono z Prugara-Ketlinga rzekomą głowę spisku wyższych oficerów skierowanego przeciwko władzy ludowej.

bm

Wzorcowy piłsudczyk

Kim był człowiek, któremu powierzono zadanie obrony tzw. korytarza pomorskiego? Bortnowski przeszedł wzorcowy piłsudczykowski szlak bojowy. Od 1912 roku, jeszcze jako student medycyny Uniwersytetu Jagiellońskiego, był członkiem Związku Strzeleckiego, w czasie Wielkiej Wojny służył w I Brygadzie Legionów, po kryzysie przysięgowym był internowany w Beniaminowie. Po zwolnieniu z obozu objął funkcję dowódcy Okręgu Krakowskiego Polskiej Organizacji Wojskowej.

Polscy żołnierze na frontach II wojny światowej - zobacz serwis historyczny

Po odzyskaniu niepodległości zasilił szeregi Wojska Polskiego. Walczył podczas wojny polsko-bolszewickiej. Pozostał w armii przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego. Jako piłsudczyk, poparł Marszałka podczas zamachu majowego. Był wówczas dowódcą 37 pułku piechoty w Kutnie. Po przewrocie jego kariera nabrała tempa.

Punktem kulminacyjnym w jego karierze było powierzenie mu dowództwa nad siłami Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Śląsk", której zadaniem było zajęcie czechosłowackiego Zaolzia w 1938 roku, co było efektem konferencji monachijskiej i wystosowania wcześniej przez Polskę ultimatum wobec rządu w Pradze.

Zajęcie Zaolzia - wkroczenie wojsk polskich do Jabłonkowa. Przemawia generał Władysław Bortnowski. Fot.: NAC/dp

Klęska w Borach Tucholskich

W 1939 roku Bortnowski otrzymał awans na generała dywizji. 23 marca tego roku objął dowództwo Armii "Pomorze".

- 18 sierpnia wystosował dość nierealistyczny raport, gdzie optymistycznie zapatrywał się na walkę w korytarzu pomorskim - wskazywał dr Janusz Osica, który w audycji Andrzeja Sowy z cyklu "Na historycznej wokandzie" wcielał się w rolę prokuratora. 

Takie przewidywania zderzyły się brutalnie z rzeczywistością w pierwszych dniach września 1939 roku. Siły Bortnowskiego zostały wzięte w dwa ognie – atak nastąpił jednocześnie z Pomorza Zachodniego i Prus Wschodnich. Wobec przeważającej siły przeciwnika, głównym zadaniem Armii "Pomorze" okazało się wycofanie z korytarza pomorskiego sił Korpusu Interwencyjnego, przewidzianego w pierwotnych planach naczelnego dowództwa do wkroczenia na terytorium Wolnego Miasta Gdańska.

- Bitwy tucholskiej absolutnie wygrać nie mogliśmy, zarówno ze względu na ukształtowanie granic, jak i na proporcję sił. Na Pomorzu ta dysproporcja była wyjątkowo silna, bo Niemcy dążyli do przebicia korytarza do Prus Wschodnich. Korpus Heinza Guderiana stanął naprzeciwko pojedynczych polskich pułków. Nikt by nie wygrał tej bitwy na jego miejscu. To, co można o Bortnowskim powiedzieć złego, to to, że nie doszedł nigdy do siebie po tym wstrząsie - mówił prof. Janusz Odziemkowski w audycji Andrzeja Sowy pt. "Generałowie września". 

Hamulcowy Kutrzeby

7 i 8 września Bortnowski spotkał się w Kutnie z dowódcą Armii "Poznań", gen. Tadeuszem Kutrzebą. Zapadła decyzja o podporządkowaniu się Bortnowskiego Kutrzebie i zaatakowaniu Niemców od tyłu. 9 września marszałek Edward Śmigły-Rydz wydał rozkaz natarcia na północne skrzydło Grupy Armii Południe. Celem uderzenia było zmuszenie Niemców do zaprzestania pościgu za odchodzącymi do wschodniej Polski armiami: "Prusy", "Lublin", "Kraków", "Karpaty".

Wrzesień 1939. Bitwa nad Bzurą – największe starcie wojny obronnej

Starcie, nazwane później bitwą nad Bzurą, po początkowych sukcesach Polaków, przybrało dla wojsk Armii "Poznań" i "Pomorze" niekorzystny przebieg. Jednym z decydujących czynników skali porażki była postawa Bortnowskiego. Generał był już wówczas zdołowany, pełen apatii, stracił wiarę w pomyślność dalszych walk. 

- Meldunek samolotowy o kolumnie pancernej pod Sochaczewem spowodował, że generał Bortnowski wydał telefonicznie, „odruchowo” jak notuje jego  biograf, rozkaz dowódcy 26 Dywizji Piechoty, pułkownikowi Adamowi Brzechwie-Ajdukiewiczowi, by wstrzymał dobrze rozwijające się natarcie - dodawał dr Janusz Osica. 

Rozkaz spowodował katastrofalny unik, który odsłaniał skrzydło polskiego zgrupowania.

- Bortnowski był katastrofą. Doprowadził do klęski swojej armii w Borach Tucholskich nieumiejętnym dowodzeniem, a później zaprzepaścił wszelkie szanse, jakie dawała bitwa nad Bzurą, zachowywał się haniebnie – oceniał prof. Paweł Wieczorkiewicz w audycji Andrzeja Sowy z cyklu "Historia Polski". 

Oflag i emigracja

21 września, tuż przed końcem bitwy, Bortnowski - wówczas już poważnie ranny - dostał się do niemieckiej niewoli. Kolejne niespełna sześć lat wojny spędził w niemieckich oflagach. Doczekał tam wyzwolenia przez armię amerykańską 29 kwietnia 1945 roku.

Tadeusz Kutrzeba - całe życie w okopach

Po wojnie Bortnowski pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii. Unikał brania udziału w sporach dotyczących przyczyn klęski wrześniowej. Zajął się działalnością naukową – znalazł się wśród założycieli Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie. Gdy w 1954 roku przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, znalazł zatrudnienie w nowojorskim odpowiedniku tej instytucji. Zmarł 21 listopada 1966 roku w Glencove, w stanie Long Island.

bm

29 września 1939 roku dobiegła końca bohaterska obrona przed Niemcami twierdzy Modlin. Tego dnia, z powodu upadku Warszawy oraz braku amunicji i zaopatrzenia, dowódca załogi gen. Wiktor Thommée podpisał akt kapitulacji.

Dowódca niemieckich sił, które brały udział w walkach o Modlin, gen. Adolf Strauss zgodził się na zaproponowane przez stronę polską warunki. Zgodnie z nimi Niemcy mieli pozwolić powrócić do domów polskim żołnierzom, zaopatrzyć w niezbędne środki 5000 rannych i nie wywozić załogi poza terytorium Polski.

- Spotkałem się ze Straussem pomiędzy okopami polskimi a niemieckimi. Uścisnął mi dłoń i powiedział, że warunki te wypełni. Powiedziałem mu, że nie potrzebuję żadnych kwitów, wystarczy mi słowo honoru żołnierza niemieckiego. Dał mi to słowo – wspominał w 1956 roku na antenie Polskiego Radia gen. Thommée.

Załodze Modlina pozwolono wrócić do domów. Ich spokój nie trwał jednak długo. Wkrótce Niemcy rozpoczęli aresztowania i wywózki polskich żołnierzy, którzy brali udział w bohaterskiej obronie. W listopadzie 1939 roku w ręce hitlerowców wpadł również gen. Thommée, który cały okres wojny spędził w oflagu, czyli obozie dla oficerów.

Budynki twierdzy Modlin zniszczone podczas walk we wrześniu 1939 roku. Fot. Wikimedia Commons

Trudne walki

Boje o twierdzę Modlin rozpoczęły się 11 września 1939 roku. Tego dnia Niemcy przeprowadzili atak na zlokalizowany w Zakroczymiu fort nr 1, który należał do rozbudowanych obwarowań twierdzy. Nieprzyjaciel na kilka godzin zajął miejscowość, ale obrońcy zdołali ją odzyskać.

13 września do Modlina na czele Armii "Łódź" dotarł gen. Thommée, który od tego momentu dowodził obroną twierdzy.

- Przebieg walk dzielił się na dwa okresy. Pierwszy: gdy miałem jeszcze łączność z drugim brzegiem Wisły i Warszawą, czyli do 20 września. W drugim okresie twierdza została otoczona ze wszystkich stron i była zdana na swoje własne siły i zaopatrzenie – wspominał gen. Thommée.

Bohaterska obrona Modlina trwała przez ponad dwa tygodnie. Do momentu zamknięcia okrążenia przez Niemców polscy obrońcy zaopatrywali się w niezbędne zapasy w Palmirach, położonych na drugim brzegu Wisły w odległości 20 kilometrów od twierdzy. Początkowo do transportu zaopatrzenia wykorzystywano pociąg pancerny, ale wkrótce nieprzyjaciel uniemożliwił obrońcom korzystanie z tego środka. Wtedy skorzystano z furmanek, a gdy w wyniku niemieckiego ostrzału padły konie, wozy ciągnęli żołnierze.

Przykładów poświęcenia, bohaterstwa i zaangażowania w wypełnianie żołnierskich obowiązków było więcej.

- W czasie bombardowania ogromny kawałek muru zmiażdżył nogi radiotelegrafiście. Gdy podszedł do niego jego dowódca, ten radiotelegrafista pytał, czy radiostacja działa. Tak bardzo troszczył się o ten sprzęt, zdawał sobie sprawę, jaka to waga – opowiadał w audycji Polskiego Radia mjr Michał Standziak, który dowodził łącznością modlińskiej twierdzy.

Innym razem mjr Standziak wysłał swojego podwładnego, aby naprawił zerwaną linię łączności z oddziałami w Zakroczymiu.

- Mówię do niego, że jest trzeci, bo dwóch już nie wróciło. Widziałem jego zmęczenie, widziałem brud i pot na nim, a on bez wahania się poderwał i poszedł. Znalazł ciała dwóch poprzednich, naprawił uszkodzenie i wrócił. Ja mu za to dałem konserwę mięsną. To była dla wówczas dla żołnierza wielka nagroda – wspominał mjr Standziak.

Świadkiem niezwykłej odwagi polskiego żołnierza był również Adam Kwasiborski, który we wrześniu 1939 roku bronił modlińskiego fortu nr 2 w Kosewie

- Niemcy przeprowadzili atak trzema czołgami i mocno ostrzelali naszą wysuniętą placówkę. Żołnierze w pierwszym odruchu wycofali się do fortu. Na pozycji pozostał tylko jeden kapral z dwoma żołnierzami i ciężkim karabinem maszynowym. I powstrzymał on to uderzenie czołgów i piechoty niemieckiej. Zaraz przeszliśmy do kontrataku i Niemców wyparliśmy – wspominał w radiowej audycji w 1971 roku.

Czytaj także:

Bitwa nad Bzurą - największe starcie wojny obronnej we wrześniu 1939 roku

Bohaterowie z Westerplatte. Zamiast 12 godzin walczyli 7 dni

Obrońcy Helu wytrwali najdłużej

Problemy strony polskiej

Modlin był twierdzą nowoczesną, ale w czasach Księstwa Warszawskiego. Budowa obwarowań na styku Wisły i Narwi rozpoczęła się w 1806 roku z rozkazu Napoleona Bonaparte. Pierwszy test twierdza przeszła w 1813 roku, gdy załodze udało się odeprzeć atak Rosjan. W późniejszych latach obwarowania ulegały rozbudowywaniu i modernizacji, ale już podczas I wojny światowej nie spełniały wymogów nowoczesnej wojny.

Podobnie było w 1939 roku. Przestarzałe budowle i tworzone naprędce okopy nie nadawały się do długotrwałej obrony przed nieprzyjacielem posiadającym artylerię i lotnictwo.

Innym zmartwieniem obrońców był niedostatek sprzętu i zaopatrzenia.

- Mieliśmy tylko trzy karabiny maszynowe. Zdawaliśmy sobie sprawę, że nie starczy nam amunicji. Wydaliśmy więc rozkaz, aby strzelać dopiero, gdy Niemcy podejdą na bardzo bliską odległość. Obserwowałem żołnierzy, każdy strzał był skrupulatnie wypracowany jak podczas ćwiczeń na strzelnicy – opowiadał w radiowej audycji pchor. Józef Dekier, dowódca fortu nr 1 w Zakroczymiu.

Brakowało nie tylko amunicji, żywności czy opatrunków. Niektórzy żołnierze nie otrzymali nawet pełnego wyposażenia.

- Ja chodziłem w swoich własnych spodniach, miałem tylko bluzę wojskową. Żołnierze nie mieli saperek, nie mieli czym się okopywać – wspominał Adam Kwasiborski.

Przykład szedł z góry

Choć brakowało zapasów, amunicji, a z czasem i nadziei na zwycięstwo, żołnierze cały czas dawali przykłady męstwa. Podobnie postępowali oficerowie, w tym powszechnie szanowany gen. Thommée.

- Odważnie szedł naprzód, chociaż Niemcy strzelali. Pierwszy szedł na linię i drugi z linii schodził, kryjąc swojego łącznika. Mało widziałem oficerów, którzy tak odważnie szli na pierwszą linię - wspominał generała por. Ludwik Gerard.

- Podczas nalotów, kiedy samoloty okładały bombami naszą twierdzę, generał Thommée wyszedł ze schronu, a był ranny i chodził o lasce. Oparł się na tej lasce niedaleko naszego schronu i mówił: "skąd te takie i owakie syny lecą?". I obserwował te samoloty – opowiadał o swoim dowódcy mjr Standziak.

Z kolei mjr Izydor Kwieciński poznał gen. Thommée kilka dni przed rozpoczęciem wojny i w czasie kampanii wrześniowej był jednym z jego najbliższych współpracowników.

- Zostaliśmy przez niego przejęci niezwykłą prostotą, bystrością w ocenie sytuacji i opanowaniem, mimo że był energiczny, a nawet czasami impulsywny - opisywał sylwetkę gen. Thommée w radiowej audycji z 1962 roku mjr Kwieciński. - Mimo niezmiernie trudnych warunków obrony Modlina, braku żywności, amunicji i środków opatrunkowych, w ogólnym przygnębieniu i zarysowującej się rozpaczy, generał osobistym przykładem podtrzymywał wszystkich na duchu. 

Bohaterstwo obrońców, barbarzyństwo napastników

28 września do Modlina dotarł wysłannik z Warszawy, który poinformował obrońców o poddaniu się stolicy. Dalsza walka nie miała sensu. Tego samego dnia Niemcy wkroczyli do Zakroczymia, gdzie dokonali mordu na 500 polskich żołnierzach i 100 cywilach. Zrobili to mimo oficjalnego zawieszenia broni. Nie był to pierwszy przykład bestialstwa wroga. Jeszcze w czasie walk niemieccy piloci celowo bombardowali modliński szpital, który był wyraźnie oznaczony czerwonym krzyżem. 

th