Historia

Tymon Niesiołowski - przedstawiciel formizmu w polskim ekspresjonizmie

Ostatnia aktualizacja: 12.06.2023 05:35
58 lat temu, 12 czerwca 1965 roku, zmarł w Toruniu Tymon Niesiołowski - malarz i grafik, twórca sztuki użytkowej, pedagog. W zróżnicowanym świecie malarstwa w Polsce uchodził za czołowego przedstawiciela formistów, polskiego awangardowego ruchu literacko-artystycznego, zwanego wcześniej także polskim ekspresjonizmem. 
Tymon Niesiołowski, Martwa natura z jabłkami i chryzantemami (fragm.) , 1938 r.
Tymon Niesiołowski, "Martwa natura z jabłkami i chryzantemami" (fragm.) , 1938 r.Foto: Grzegorz Kozakiewicz / Forum

Do najznamienitszych twórców tego ruchu, działającego już od 1917 roku, należeli oprócz Niesiołowskiego także Witkacy, Jacek Mierzejewski, Jan Hrynkowski, bracia Zbigniew i Andrzej Pronaszko, Tytus Czyżewski czy Leon Chwistek, pełniący również funkcję głównego teoretyka nurtu. Formiści garściami czerpali z kubizmu, ekspresjonizmu i futuryzmu, często sięgając także do form sztuki ludowej.

Wśród mistrzów: Wyspiański i Mehoffer

Urodzony i wychowywany we Lwowie Tymon Niesiołowski rozpoczął swoją drogę ku sztuce w 1989 roku, kiedy wyrzucony z gimnazjum za udział w pierwszomajowej manifestacji przeniósł się do Szkoły Przemysłowej z oddziałem malarstwa dekoracyjnego, gdzie rok później zdał egzamin maturalny. Te doświadczenia w późniejszym życiu tego artysty będą inspiracją do zajmowania się także sztuką użytkową.

Od roku 1900, przez prawie pięć lat, Tymon Niesiołowski studiował malarstwo w akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jego nauczycielami byli m.in. Józef Mehoffer, Stanisław Wyspiański czy Teodor Axentowicz. Swoją pierwszą wystawę miał w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie w 1903 roku. Później jego dzieła można było zobaczyć, głównie w ramach znanej "Grupy Pięciu", także w Monachium i we Włoszech. Do grupy tej, założonej w 1905 roku, należeli również inni malarze krakowscy: Wlastimil Hofman, Mieczysław Jakimowicz, Leopold Gottlieb, Jan Rembowski i Tymon Niesiołowski właśnie.

Zaproszenie Instytutu Propagandy Sztuki na m.in. wystawę dzieł Tymona Niesiołowskiego, Warszawa 1935 r. Fot. Polona/dp Zaproszenie Instytutu Propagandy Sztuki na m.in. wystawę dzieł Tymona Niesiołowskiego, Warszawa 1935 r. Fot. Polona/dp

"Silny kontrast i gruby kontur"

W roku 1917 współtworzył grupę ekspresjonistów polskich, w gronie których do 1919 roku stworzył teorię reliefizmu. Jej głównymi założeniami były silny kontrast i gruby kontur obiegający syntetyczne kształty.

Rena Kossowska na stronach "Culture.pl" tak opisuje jego zainteresowania formalne: "Niesiołowski przedstawiał motywy znamienne dla europejskiego symbolizmu; dukt giętkiej, falistej linii zbliżony był często do rysunków Wyspiańskiego. Sposób ujmowania monumentalnych, statycznych postaci w pejzażu nawiązywał do kompozycji Puvis de Chavannes'a. W okresie formistycznym formy w obrazach Niesiołowskiego zyskały bryłowatość i uległy uwysmukleniu, zaś wyrazisty rytm linii wzmocnił zwartość kompozycji. Zgodnie z głoszoną przez niego teorią »reliefizmu« (1919) twórca operował silnym kontrastem walorowym oraz grubym konturem obiegającym syntetyczne kształty (Rybacy, 1919). Około 1925 ujawniło się w twórczości Niesiołowskiego zainteresowanie nowym klasycyzmem. Często pojawiającym się w jego sztuce tematem były wówczas postacie kobiet, których nagość przesłaniają draperie o dekoracyjnie zrytmizowanym fałdowaniu. Te przestylizowane, zmonumentalizowane akty rysują się na tle wyidealizowanego, ponadczasowego pejzażu niczym w przestrzeni mitycznej (Kompozycja - Trzy gracje, 1925)".

Niesiołowski, po latach mieszkania i tworzenia głównie w Zakopanem, w 1926 roku ożenił się z Heleną Krystyną Wabia-Wapińską, po czym młode małżeństwo przeniosło się do Wilna. Kossowska tak opisuje najważniejsze fakty tego okresu: "W 1926 (...) objął stanowisko dyrektora Szkoły Rzemiosł Artystycznych; wstąpił też do Wileńskiego Towarzystwa Artystów Plastyków. Od 1928 nauczał malarstwa oraz projektowania tkanin i plakatów na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego".

Z Wilna do Torunia 

Portal Salonu Dzieł Sztuki Connaisseur Kraków tak opisuje dalsze losy malarza: "Od 1937 roku zajmował stanowisko docenta malarstwa monumentalnego na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. W 1940 został prezesem Związku Plastyków Wileńskich i profesorem Akademii Sztuki w Litewskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. Po II wojnie światowej mieszkał w Toruniu, gdzie, do 1960 roku, był profesorem na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika". Co znamienne, większość jego przedwojennych dzieł niestety uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej.

W roku 1955, kiedy Niesiołowski obchodził swoje 50-lecie tworzenia, odznaczono go Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Natomiast dziesięć lat później otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski. Z nagród państwowych na uwagę zasługuje również Złoty Krzyż Zasługi przyznany w 1934 roku. Oprócz tego Niesiołowski otrzymał także wiele wyróżnień i nagród polskich i zagranicznych wystaw sztuki.

Tymon Niesiołowski zmarł w Toruniu, w czerwcu 1965 roku i pochowano go w alei zasłużonych Cmentarza Powązkowskiego. Jeszcze teraz można znaleźć w Internecie kilkanaście reprodukcji tego oryginalnego twórcy.

PP

Źródła: Irena Kossowska, "Tymon Niesiołowski", culture.pl; "Tymon Niesiołowski", koneser.krakow.pl.

Czytaj także

Zbigniew Pronaszko - znany twórca polskiej awangardy

Ostatnia aktualizacja: 27.05.2021 05:30
136 lat temu, 27 maja 1885 roku urodził się na Podolu jeden z najbardziej znanych polskich malarzy, rzeźbiarzy i scenografów XX wieku, Zbigniew Pronaszko. 
rozwiń zwiń
Czytaj także

Witold Wojtkiewicz – malarz groteskowych klaunów i smutnych dzieci

Ostatnia aktualizacja: 14.06.2023 05:40
14 czerwca 1909 roku w Warszawie zmarł Witold Wojtkiewicz. Był jednym z najbardziej oryginalnych malarzy Młodej Polski. W swoich groteskowych, przesiąkniętych ironią pracach przedstawiał głównie dzieci oraz... klauny. 
rozwiń zwiń