Wielkopolska, Śląsk, Kaszuby, Podhale... Śladem dialektów i gwar

Ostatnia aktualizacja: 07.05.2021 15:40
W Polsce funkcjonuje obecnie pięć dialektów: wielkopolski, małopolski, mazowiecki, śląski i kaszubski. Wyróżniamy także dialekty będące mieszaniną gwar przeniesionych z Kresów i z innych części kraju na ziemie odzyskane. Jaka jest ich specyfika? Czy w XXI wieku wciąż można usłyszeć je w czystej formie?
zdjęcie ilustracyjne
zdjęcie ilustracyjneFoto: POLONA

Czytaj też:
szaflary shutter 1200.jpg
Szaflary - serce Podhala

Według definicji, dialekt to "zgrupowanie gwar na obszarze danej dzielnicy lub regionu kulturowego". Czym zaś jest ta gwara? To "terytorialna odmiana języka narodowego" lub "mowa środowiska zawodowego lub miejskiego". To podstawa języka, element tożsamości, dlatego należy go otaczać troską i po prostu chronić.

Posłuchaj
13:30 Sygnały dnia - 5.05.2021 Czy gwary wciąż są w użytku? (Sygnały dnia/Jedynka)

Wielkopolska

Okazuje się, że wciąż są osoby, które wchodząc do sklepu w Poznaniu poproszą o sznekę z glancem, czyli o drożdżówkę z lukrem. Jeszcze ciekawiej wygląda sytuacja na wsi, np. w Pięczkowie. Tam wciąż mówi się gwarą - i to nie tylko podczas okazjonalnych spotkań, ale na co dzień. Nie powinno nas więc zdziwić, kiedy ktoś poprosi, żebyśmy udali się po wymborek, tj. wiadro, wody. - Gwara to jest tożsamość, z tym się identyfikujemy. Nasza przynależność regionalna istnieje właśnie na podstawie gwary - mówią mieszkańcy.

Czytaj też:
górnicy 1200(1).jpg
Ślonsko godko - uczy historii i nadąża za rzeczywistością

Śląsk

Spis sprzed dziesięciu lat wykazał, że dialektem śląskim posługuje się ponad pół miliona Polaków. Obejmuje on swym zasięgiem rdzenną ludność Górnego Śląska. I choć dla wielu osób to po prostu odrębna mowa, według publikacji naukowych, śląszczyzna jest dialektem języka polskiego. Ciężko jednak myśleć o kodyfikacji, gdyż przyjmuje się że jego odmian jest nawet kilkanaście. Należy pamiętać, że wpływ na tę mowę miały zapożyczenia z języka niemieckiego i czeskiego. Dziś mieszkańcy Górnego Śląska nie kryją, że to dla nich "mowa serca".

Podhale

W Zakopanem ciężko znaleźć kogoś, kto mówiłby czystą gwarą. By tego doświadczyć, znów trzeba udać się na obrzeża Podhala. - Im dalej od miast, od Zakopanego, tym jest lepiej. (...) Ginie gwara, coraz bardziej jest rugowana z użytku. Skoro ginie w rodzinie, no to gdzie ona się zachowa? - mówi 90-letni Józef Pitoń z Kościeliska. A jednak dla górali wciąż ważna jest śleboda, czyli wolność. Lubią posiedzieć przy watrze, tj. ognisku, a i nieraz usłyszymy: "Ka idziesz?", czyli po prostu pytanie o to dokąd zmierzamy.

YouTube/Fundacja Edukacji Polonijnej

Język kaszubski

To drugi, po polskim, oczywiście, urzędowy język w naszym kraju. Według badań posługuje się nim nawet 110 tysięcy osób, a w szkołach co roku 20 tysięcy uczniów bierze udział w lekcjach języka kaszubskiego. - Pierwsze kaszubizmy pochodzą z początków XV wieku, natomiast pierwsze zapisy po kaszubsku to już wiek XVI - mówi Tatiana Slowi z Radia Gdańsk. W języku kaszubskim napisano powieści, opowiadania fantasy, teksty religijne czy podręczniki do chemii. Zbiory gromadzone są w Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej.

- Gromadzimy to, co już zostało wydane w tym języku: zarówno artefakty piśmiennicze, jak i muzyczne. Ponad 300 płyt, kaset magnetofonowych i innych nośników - mówi Tomasz Fopke, dyrektor placówki.

- Miłośnicy muzyki znajdą kaszubskie utwory właściwie w każdym gatunku: od popu po punk rock. I choć kaszubski znalazł się na liście języków zagrożonych wyginięciem, to regularnie odbywają się wydarzenia mające go promować - Konkursy recytatorskie, konkursy czytelnicze, konkursy wiedzy. Raz na miesiąc wydawana jest jedna publikacja w języku kaszubskim - wylicza Łukasz Richert, dyrektor Biura Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Gdańsku.

Takie akcje dają gwarancję, że pamięć o spuściźnie przodków, mimo upływu lat, wciąż będzie żywa.

Zobacz też:

***

Tytuł audycji: Sygnały dnia

Prowadziła: Karolina Rożej

Data emisji: 5.05.2021

Godzina emisji: 6.00 - 9.00

mg

Czytaj także

Jan Trebunia-Tutka o piosenkach tworzonych latami

Ostatnia aktualizacja: 27.10.2016 15:00
Piosenki, które można usłyszeć na nowej płycie Jana Trebuni-Tutki pt. "Po co tyle mówić", powstawały przez wiele lat. - Potem tak fajnie zabrzmiały, gdy wykonywaliśmy je z eM Bandem, że postanowiliśmy nagrać płytę - mówi Jan Trebunia-Tutka.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Polskie gwary: czy pani/pan mnie rozumie?

Ostatnia aktualizacja: 21.10.2020 07:30
Mieszkaniec północnych Chin nie jest w stanie porozumieć się z mieszkańcem Chin południowych, tak różnią się ich języki. Na tym tle Polska wydaje się krajem dość jednorodnym językowo, chociaż i u nas mogą się pojawić problemy podczas rozmowy.
rozwiń zwiń