Radosław Potrac: gwara jest dziedzictwem kulturowym Warszawy

Ostatnia aktualizacja: 22.05.2020 11:10
- Dzisiaj wiele instytucji bardzo usilnie dba o to, aby gwara pozostała w pamięci warszawiaków - powiedział w Programie 1 Polskiego Radia prezes Stowarzyszenia Gwara Warszawska Radosław Potrac.  
Audio
  • Radosław Potrac: gwara jest dziedzictwem kulturowym Warszawy (Cztery pory roku/Jedynka)
Pomnik Praskiej Kapeli Podwórkowej w Warszawie
Pomnik Praskiej Kapeli Podwórkowej w WarszawieFoto: PAP/Paweł Supernak

Gwara warszawska powstała - jak się uznaje - w II połowie XVIII wieku poprzez nałożenie się na substrat językowy, jakim w tym wypadku były gwary dialektu mazowieckiego, elementów leksykalnych w postaci zapożyczeń z języków używanych przez zamieszkujących Warszawę przedstawicieli innych nacji. 

Przed wybuchem II wojny światowej gwarą warszawską posługiwały się przede wszystkim niższe warstwy społeczeństwa i mieszkańcy peryferyjnych dzielnic, choć była ona zróżnicowana socjalnie i dzielnicowo. Niektórzy badacze twierdzą, że stanowiła ona zbiór kilku lub nawet kilkunastu socjolektów (np. złodziei, dorożkarzy, studentów). Od czasu zniszczenia Warszawy podczas powstania warszawskiego i spowodowanego nim eksodusu rdzennych mieszkańców gwara zaczęła zanikać.

Wśród cech charakterystycznych gwary warszawskiej można wymienić: używanie sufiksu –ak (dzieciak, kurczak, warszawiak, schaboszczak, łobuziak, Poniatoszczak, Skaryszak); częste używanie -arz i -ara (pięściarz, plotkara, flirciarka) oraz –owicz (balowicz – osoba balująca, ogródkowicz – osoba przesiadująca w ogrodzie); wymawianie głosek kę, gę zarówno wewnątrzwyrazowych, jak i kończących wyraz jako kie, gie; twardą wymowę połączeń l+i, k’+e oraz g’+e; nadużywanie wszelkiego rodzaju zdrobnień.

Cechami wyróżniającymi gwarę warszawską są także: elegancja i napuszony styl, przeinaczanie wyrazów oraz zapożyczenia słów z języków obcych, zwłaszcza z niemieckiego, rosyjskiego i jidysz (m.in. goj, ganef, kojfnąć, puryc, szmonces, meches, miglanc, kiepełe czy szajgec a także: kniga - książka, ustrojstwo - urządzenie, rozpiska - lista, prawilny – dobry).

Gość audycji "Cztery pory roku", prezes Stowarzyszenia Gwara Warszawska, Radosław Potrac, podkreślając, że gwara jest dziedzictwem kulturowym Warszawy, wskazał, że dzisiaj wiele instytucji bardzo usilnie dba o to, aby pozostała ona w pamięci warszawiaków. To - w ocenie gościa radiowej Jedynki - jest trudne, ponieważ gwara warszawska to nie tylko słowa, ale także maniera, gestykulacja, intonacja, specyficzny humor, zachowanie a nawet... wygląd. 

- Gwara warszawska, mimo że nie jest już taka, jak kiedyś, jest w pewnym sensie nadal żywa. Nadal funkcjonuje. Cały czas ewoluuje, zmienia się. Każdy człowiek, który dzisiaj wtranżala się do Warszawy, zaczyna tutaj mieszkać, wnosi coś swojego - zauważył Radosław Potrac. 

Boso, ale w ostrogach

Popularyzatorem przedwojennego folkloru stolicy i gwary warszawskiej był pisarz i pieśniarz, zwany bardem Czerniakowa, Stanisław Grzesiuk (1918-1963). Wykonywał on uliczne pieśni warszawskie. Grał na bandżoli i mandolinie. Do najpopularniejszych piosenek przezeń wykonywanych należą: "Czarna Mańka", "Siekiera, motyka", "Bujaj się Fela", "Bal na Gnojnej", "Ballada o Felku Zdankiewiczu", "Komu dzwonią", "U cioci na imieninach" oraz "Nie masz cwaniaka nad warszawiaka". 

Grzesiuk jest autorem autobiograficznej trylogii, na którą składają się książki: "Boso, ale w ostrogach" - która przenosi czytelnika do przedwojennego Czerniakowa, dzielnicy warszawskiej biedoty, w której autor dorastał, "Pięć lat kacetu" - w której opisał swój pięcioletni pobyt w niemieckich obozach koncentracyjnych i "Na marginesie życia" - która jest dramatyczną relacją zmagań autora z gruźlicą pod koniec swojego życia.

Stanisław Grzesiuk dzieciństwo i młodość spędził na warszawskim Czerniakowie, jednej z najbiedniejszej części przedwojennej stolicy. Rodzina Grzesiuków mieszkała w kamienicy przy ul. Tatrzańskiej 10 (spalona przez Niemców podczas powstania warszawskiego). Grzesiuk uczęszczał do Szkoły Powszechnej nr 115 przy ul. Chełmskiej i Szkoły nr 187 przy ul. Czerniakowskiej. W 1934 roku rozpoczął pracę w Państwowych Zakładach Tele- i Radiotechnicznych przy ul. Grochowskiej.

W pierwszych dniach września 1939 roku wraz z kolegami opuścił Warszawę, aby dołączyć do oddziałów Wojska Polskiego. Do domu wrócił po kapitulacji miasta. Zaangażował się w walkę z niemieckim okupantem, działając w konspiracji. W 1940 został aresztowany w czasie łapanki i wysłany na roboty przymusowe do Niemiec. Trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau skąd przeniesiono go do Mauthausen-Gusen. 9 lipca 1945 roku wrócił do kraju.

W 1946 roku zapisał się do Polskiej Partii Robotniczej. Pracował na stanowiskach administracyjnych w warszawskich szpitalach na ul. Chocimskiej i Anielewicza oraz w wojewódzkiej poradni zdrowia przy ul. Lwowskiej. W 1961 roku został radnym Rady m.st. Warszawy z listy Frontu Jedności Narodu. Zmarł na gruźlicę w 1963 roku. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

- Żadna dzielnica nie była tak muzykalna, jak Czerniaków - twierdził Stanisław Grzesiuk. W audycji "Cztery pory roku" można posłuchać jego archiwalnych wypowiedzi oraz opowieści jego wnuczki.

***

Tytuł audycji: Cztery pory roku

Prowadzi: Sława Bieńczycka

Gość: Radosław Potrac (prezes Stowarzyszenia Gwara Warszawska, przewodnik warszawski, historyk)

Data emisji: 22.05.2020

Godzina emisji: 9.00-12.00

kk

Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Ukochane miejsca Karola Wojtyły - papieża Jana Pawła II

Ostatnia aktualizacja: 16.05.2020 12:56
Karol Wojtyła przyszedł na świat 18 maja 1920 roku. Z okazji setnej rocznicy urodzin Jana Pawła II w audycji "Cztery pory roku" odwiedziliśmy miejsca związane z papieżem.
rozwiń zwiń