Skarabeusz w panteonie egipskich bóstw

Ostatnia aktualizacja: 25.08.2021 19:30
Zapewne wielu ma w pamięci słynną scenę z powieści Bolesława Prusa "Faraon", kiedy to wojska egipskie musiały zmienić kierunek swojej marszruty, by nie zadeptać świętych skarabeuszy. Czy rzeczywiście spotkanie z tym pospolitym przecież chrząszczem wymuszało takie radykalne zachowania?
Pektorał Tutanchamona ze skarabeuszem z rozwiniętymi skrzydłami. Muzeum Egipskie w Kairze
Pektorał Tutanchamona ze skarabeuszem z rozwiniętymi skrzydłami. Muzeum Egipskie w KairzeFoto: ARTCOLOR/Forum

wiking free 1200.jpg
Wielki wikiński wojownik tak naprawdę był... kobietą?

Choć skarabeusz licznie występuje w wielu krajach śródziemnomorskich, a nawet w Azji, to tylko w starożytnym Egipcie zrobił taką oszałamiającą karierę. Jego polska nazwa gatunkowa brzmi poświętnik czczony (Scarabaeus sacer). W Polsce nie występuje.

Posłuchaj
24:07 Jedynka-25-08-2021-eureka.mp3 Skarabeusz egipskim bóstwem (Eureka/Jedynka)

 

Dr Andrzej Ćwiek, egiptolog, zwraca uwagę, że opisane w powieści "Faraon" zachowanie to literacka fikcja. Podkreśla, że choć kulturowa rola skarabeuszy w Egipcie była ogromna, to opisana przez Bolesława Prusa scena jest raczej pochodną XIX wiecznych wyobrażeń, jak życie w starożytnym Egipcie wyglądało, a nie rzeczywistości.

Konserwator przy pracy w absydzie fot. CAŚ UW Mateusz Rekłajtis.jpg
Ważne odkrycie polskich badaczy w Dongoli. Odnaleziono katedrę?

W poczet bóstw egipskich skarabeusz został zaliczony z powodu swojego zachowania. Żuki z gnoju lepią i toczą kulki, które służą za magazyn pożywienia. Dla starożytnych Egipcjan, skarabeusz był symbolem Chepri, porannego objawienia boga Słońca Ra, z analogii pomiędzy zachowaniem chrząszcza polegającym na toczeniu kulki nawozu po ziemi i toczeniem słońca po niebie przez Khepri.

- Samica ma do wyboru kilka takich kulek i w jednej z nich składa jaja, a potem kulka jest zapasem pożywienia dla larwy - mówi archeolog. Egipcjanie zaobserwowali więc młode chrząszcze pojawiające się z kulki odchodów, z czego wyciągnęli mylny wniosek, że samiec chrząszcza mógł się rozmnażać bez udziału samicy. Porównywali to z bogiem Atum, który również samotnie począł potomstwo.

Skarabeusze pełniły też funkcję talizmanów przynoszących szczęście. - Powiązanie drogi słońca z zachowaniem skarabeuszy i z indywidualnym losem człowieka po śmierci nastąpiło w Egipcie dość wcześnie - wyjaśnia egiptolog. Symbol skarabeusza przypominał, że słońce wschodzi codziennie, tak jak żuk toczy kulę słońca na niebo i wierzono, że każdy zmarły będzie się odradzał.

Skarabeusze umieszczano na okryciu zmarłych, więc w dużej liczbie i w różnych formach pojawiały się w miejscach pochówku. Prawdopodobnie najbardziej znany jest skarabeusz z rozwiniętymi skrzydłami, bo żuki jako owady mogą latać choć nie na duże odległości, w pektorale (zawieszce) na mumii faraona Tutanchamona.

Czytaj także:

W audycji również:

Z Grecji czasów epoki brązu (III-II tys. p.n.e) znamy jedynie 40 tekstyliów, które zachowały się do naszych czasów. Dr Agata Ulanowska powiększyła ten katalog o kolejnych 300, choć… nie prowadziła w tym kraju poszukiwań. Tekstylia te (sznurki, fragmenty tkanin czy wiklinowych koszy) zidentyfikowała bowiem w odciskach pieczęci greckich, które przechowywane są w archiwum Korpusu Pieczęci Minojskich i Mykeńskich na Uniwersytecie w Heidelbergu. Badania umożliwił jej grant przyznany przez Narodowe Centrum Nauk. O badaniach opowiada dr hab. Agata Ulanowska z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.

***

Tytuł audycji: Eureka

Prowadziła: Katarzyna Kobylecka

Goście: dr Andrzej Ćwiek (egiptolog z Wydziału Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), dr hab. Agata Ulanowska (Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego)

Data emisji: 25.08.2021

Godzina emisji: 19.30

ag


Czytaj także

Jakie tajemnice skrywają groby faraonów?

Ostatnia aktualizacja: 10.01.2020 20:40
Prof. Andrzej Niwiński - egiptolog z UW - od 20 lat prowadzi prace wykopaliskowe na południu Egiptu, w Deir el-Bahari. To stanowisko archeologiczne jest jedną z części rozległego cmentarzyska, na którym byli chowani władcy i dostojnicy rezydujący w pobliskich Tebach - stolicy państwa od połowy II tys. p.n.e. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Miasto z czasów faraona Amenhotepa III. "To nie jest nowa historia"

Ostatnia aktualizacja: 16.04.2021 20:44
"Odnaleziono Pompeje starożytnego Egiptu!" - tak agencje prasowe pisały przed kilku dniami o odkryciu przez ekipę słynnego egipskiego archeologa dr. Zahi Hawasa zabudowań ukrytych pod piaskami pustyni na terenie Teb Zachodnich. Jaka jest jednak rzeczywista wartość naukowa tych wykopalisk?
rozwiń zwiń