Spory o Polskę w czasach Sejmu Czteroletniego

Ostatnia aktualizacja: 05.10.2021 11:05
Polska, Rzeczpospolita, ojczyzna, patriotyzm, naród - o znaczenie tych słów spierali się uczestnicy życia kulturowo-politycznego I Rzeczpospolitej także w ostatnich dekadach jej istnienia, między pierwszym (1772 rok) a kolejnymi rozbiorami (1793 i 1795) dokonanymi przez Rosję, Austrię i Prusy. Czym był dla nich Sejm Czteroletni, zwany Wielkim (1788-1792), i uchwalona przez niego Konstytucja 3 maja (1791)? 
Konstytucja 3 maja 1791 roku. Obraz Jana Matejki
"Konstytucja 3 maja 1791 roku". Obraz Jana MatejkiFoto: wikimedia.org/domena publiczna

poniatowski wielka.jpg
Wielka i Ostatni. Katarzyna II i Stanisław August Poniatowski

Uchwalenie Konstytucji 3 maja 

Powszechnie przyjmuje się, że Konstytucja 3 maja, uchwalona w 1791 r., była pierwszą w Europie i drugą na świecie (po konstytucji amerykańskiej) spisaną ustawą zasadniczą. Została zaprojektowana w celu zlikwidowania obecnych od dawna wad opartego na wolnej elekcji i demokracji szlacheckiej systemu politycznego Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Konstytucja zmieniła ustrój państwa na monarchię dziedziczną, ograniczyła znacząco szlachecką wolność. 

Konstytucja 3 maja i Sejm Czteroletni były kluczowymi wydarzeniami końca XVIII wieku w Polsce. Dlaczego w ogóle mogły zaistnieć? - Z jednej strony była to wielka polityka międzynarodowa, której Polska nie była podmiotem, lecz przedmiotem. Wydarzenia w innych stolicach sprawiły, że pojawiło się takie okienko możliwości - mówił w Programie 1 Polskiego Radia prof. Andrzej Nowak. - Z drugiej strony tę szansę wykorzystania tego okienka stworzyła przemiana polityczna wewnątrz RP, wynikająca z oddziaływania przez kilkanaście lat zreformowanych szkół, oddziaływania szoku po I rozbiorze i potrzeby naprawy Rzeczpospolitej wobec jej udowodnionej wcześniej bezsilności - opowiadał historyk. 


Posłuchaj
39:20 2021_10_04 21_08_44_PR1_Historia_żywa.mp3 Spory o Polskę w czasach Sejmu Czteroletniego (Historia żywa/Jedynka)

 

Bohaterowie tamtych czasów 

O wizję polskości i Polski toczyli boje bohaterowie tamtych czasów: Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj, Ignacy Potocki, król Stanisław August Poniatowski, magnaci, przeciwnicy konstytucyjnych reform, uczestnicy wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku w obronie Konstytucji i uczestnicy insurekcji kościuszkowskiej 1794 roku. 

Wśród autorów licznych broszur, tekstów politycznych wymieniamy m.in. Hugona Kołłątaja i Stanisława Staszica. Obaj mówili o reformach i podzielali wizję zmian w Polsce. - Obaj dominują nad debatą polityczną Sejmu Czteroletniego, a to za sprawą pism, które publikowali. Stanisław Staszic, mieszczanin z Piły, związany z wybitnym reformatorem najwyższych kręgów arystokracji Andrzejem Zamoyskim, mobilizowany był niejako do tej aktywności publicystycznej nie tylko przez swoją wielką wiedzę, ale także bezpośrednie doświadczenie. Po I rozbiorze jego ojczyste miasto, Piła, zostało odcięte od RP, znalazło się pod zaborem pruskim - podkreślił gość Jedynki. 

Z kolei Hugo Kołłątaj, wybitny uczony, polityk i duchowny w latach 1777-1780 z ramienia Komisji Edukacji Narodowej dokonał reformy Akademii Krakowskiej, która od tej pory nosiła nazwę Szkoły Głównej Koronnej. - Zadebiutował jako wybitny publicysta polityczny. Jego obszerne dzieło "Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego. O przyszłym sejmie Anonima listów kilka" prezentowało potrzebę reform, w tym tych dotyczących chłopstwa, zniesienia poddaństwa i wprowadzenie na to miejsce wolnego najmu, i zrównania silnej władzy wykonawczej w państwie konstytucyjnym - powiedział prof. Nowak. 

Czytaj także:


W audycji również o tym, jak na Sejm Czteroletni zareagowała Europa, w której wybuchła rewolucja francuska? Czym była Polska dla trzech imperiów: Rosji, Austrii i Prus? Czy przedmurzem imperatorowej Katarzyny II, czy niebezpiecznym przyczółkiem postępu manifestowanego przez insurekcję?

Zapraszamy do wysłuchania całej audycji. 

***

Tytuł audycji: Historia żywa

Prowadzi: Dorota Truszczak 

Gość: prof. Andrzej Nowak (historyk, publicysta, nauczyciel akademicki, sowietolog, autor "Dziejów Polski")

Data emisji: 4.10.2021

Godzina emisji: 21.10

ans 

Czytaj także

W imię Niepodległej - endek Roman Dmowski i socjalista Józef Piłsudski

Ostatnia aktualizacja: 14.09.2021 08:36
Józef Piłsudski, rocznik 1867, i starszy od niego o trzy lata Roman Dmowski - ojcowie Niepodległości, politycy II Rzeczpospolitej. Ile z nich jest we współczesnej Polsce?
rozwiń zwiń

Czytaj także

Polska XIX wieku. W nowej Europie Wschodniej: wyzwania geopolityki i oświecenia

Ostatnia aktualizacja: 21.09.2021 08:14
Wielki wiek, najdłuższe stulecie, wiek pary i elektryczności, najcudowniejszy wiek - na te miana zasłużyło sobie XIX stulecie. W historii powszechnej przyjmuje się, że rozpoczęło się ono wraz z wybuchem rewolucji francuskiej w 1789 roku, a zakończyło w 1914 roku rozpoczęciem I wojny światowej. W dziejach Polski wyznaczają go jednak: rok 1795 - ostatni rozbiór Rzeczpospolitej - i 1918 - odzyskanie przez Polskę niepodległości. 
rozwiń zwiń