Pod sztandarem Napoleona - Księstwo Warszawskie (1806-1814)

Ostatnia aktualizacja: 02.11.2021 07:10
"Księstwo Warszawskie nie było niepodległym państwem obywateli, tylko państwem armii i biurokracji, wmontowanym w system napoleońskiej Europy" -  napisał już w czasach nam współczesnych historyk Marian Kallas. Dla tych, którzy przeżyli szok likwidacji Rzeczpospolitej, to była jednak znów Polska. 
Marcello Bacciarelli, Nadanie konstytucji Księstwu Warszawskiemu przez Napoleona w 1807 roku, 18091811 (replika zaginionego oryginału)
Marcello Bacciarelli, "Nadanie konstytucji Księstwu Warszawskiemu przez Napoleona w 1807 roku", 1809–1811 (replika zaginionego oryginału)Foto: domena publiczna

Posłuchaj
38:50 Jedynka/Historia żywa - 1.11.2021 Pod sztandarem Napoleona - Księstwo Warszawskie (1806-1814) (Historia żywa/Jedynka)

 

Dlaczego Księstwo powstało w 1807 roku na mocy traktatu zawartego między Francją Napoleona I, odnoszącego sukcesy na europejskich polach bitew, a Rosją Aleksandra I, i nie było w jego nazwie słowa "Polska"?

Napoleon zdobył Berlin rok wcześniej. Wtedy stanęli tam u jego boku: generał Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki. 3 listopada 1806 roku wydali odezwę do Polaków, aby ufać Bonapartemu i odpowiedzieć czynem zbrojnym na pytanie cesarza Francuzów: "Obaczę, jeżeli Polacy godni są być narodem". Odpowiedzieli jako wierni żołnierze w jego starciu z całą Europą, czego symbolem były szarża pod Somosierrą czy wojna przeciwko Rosji w 1812 roku.

Czym w polityce napoleońskiej było Księstwo Warszawskie, liczące 2,6 mln mieszkańców, o powierzchni nieco ponad 100 tys. km kw. (1/7 byłej Rzeczpospolitej)? Dlaczego w konstytucji Księstwa, kolejnej po Konstytucji 3 Maja, nie było pojęć: "Polska", "Polacy"?

Jakie znaczenie w naszych dziejach ma ten "polski projekt" Napoleona w latach 1807-1814, który realizował się bez wsparcia Tadeusza Kościuszki? Co przyniósł Polakom? Czym różniła się ta forma państwowości od ustroju Rzeczpospolitej? Czy chyliła się ku upadkowi już w październiku 1813 roku, po bitwie narodów pod Lipskiem, największej bitwie epoki napoleońskiej, przegranej przez Bonapartego?


Czytaj także:


800px-Prima_Pagina_Chronicae_Galli_Anonymi_Polona.jpg
Nowy cykl: "Poczet – odnowa: od Leszka do Leszka"

Tam zginął książę Józef Poniatowski, wierny do końca "bogowi wojny". Resztki żołnierzy Księstwa Warszawskiego wspierały Napoleona jeszcze w jego kampanii na Zachodzie. Niektórzy udali się z nim na wygnanie na Elbę. Wrócili u jego boku do Francji w 1815 roku, roku klęski Napoleona Bonaparte w starciu zbrojnym pod Waterloo (18 czerwca) - ostatniej bitwie cesarza Francuzów. 

Jaki jest bilans zysków i strat Polaków walczących pod jego sztandarem? Była to wojna imperialna czy za wolność naszą i waszą? Czy Napoleon wykorzystał Polaków, jak uważał Aleksander Fredro, choć Adam Mickiewicz z entuzjazmem odnosił się do poczynań francuskiego wodza? Kim pozostał dla kolejnych pokoleń Polaków?

To budziło nadzieje

- Kiedy Napoleon wkraczał do Berlina, polskie środowiska patriotyczne, te związane z inicjatywą legionową, te, które wcześniej sympatyzowały z insurekcją kościuszkowską, zareagowały z entuzjazmem. Pojawiły się nadzieje na to, że Prusy zostaną całkowicie zdruzgotane i z zaboru pruskiego w całości będzie można utworzyć państwowość polską. Dlatego do Berlina pospieszyli gen. Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki - powiedział w audycji "Historia żywa" prof. Andrzej Nowak. 

Wyjaśnił, że "rozczarowanie przyszło, gdy okazało się, że pokój zawarty na tratwie na rzece Niemen, pomiędzy terenem Imperium Rosyjskiego a Prusami, podbitymi przez Napoleona, nie przywraca samego imienia »Polska«".

- Ono zostało starannie pominięte, na żądanie cara Aleksandra. Stąd nazwa "Księstwo Warszawskie". Kompletnie ahistoryczna - podkreślił profesor. Kolejną przyczyną rozczarowania było to, że Księstwo Warszawskie było okrojone z części ziem zaboru pruskiego, które Napoleon pozostawił przy Prusach, na stanowczą prośbę cara. 

Część osób zwracała jednak uwagę, że lepsze Księstwo Warszawskie niż nic. - W Konstytucji Księstwa Warszawskiego starano się omijać terminy "Polska", "polskość", ale jednak przywracała ona szanse na budowanie polskich instytucji. Nie trzeba było się już bać germanizacji ani rusyfikacji. Był przyczółek polskiego ducha, polskiego języka w oparciu o polskie instytucje edukacyjne, administracyjne, sądowe. To było niezwykle ważne. Dawało nadzieję - zauważył prof. Nowak. 

Napoleon był wodzem, na którym wzorował się Józef Piłsudski. Tym samym polski mąż stanu stał się symbolem krwi przelanej przez Polaków "w słusznej sprawie". Sceptyczny wobec napoleońskiego mitu był Tadeusz Kościuszko, który nie wsparł cesarza Francuzów. Kto miał rację? Zapraszamy do wysłuchania całej audycji.

***

Tytuł audycji: Historia żywa

Prowadzi: Dorota Truszczak 

Gość: prof. Andrzej Nowak (historyk, publicysta, nauczyciel akademicki, sowietolog, autor "Dziejów Polski")

Data emisji: 1.11.2021

Godzina emisji: 21.10

kk

Czytaj także

Polska XIX wieku. W nowej Europie Wschodniej: wyzwania geopolityki i oświecenia

Ostatnia aktualizacja: 21.09.2021 08:14
Wielki wiek, najdłuższe stulecie, wiek pary i elektryczności, najcudowniejszy wiek - na te miana zasłużyło sobie XIX stulecie. W historii powszechnej przyjmuje się, że rozpoczęło się ono wraz z wybuchem rewolucji francuskiej w 1789 roku, a zakończyło w 1914 roku rozpoczęciem I wojny światowej. W dziejach Polski wyznaczają go jednak: rok 1795 - ostatni rozbiór Rzeczpospolitej - i 1918 - odzyskanie przez Polskę niepodległości. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Słowem i czynem: w odpowiedzi na szok I rozbioru Rzeczpospolitej

Ostatnia aktualizacja: 28.09.2021 07:50
W 1768 roku za broń chwycili polityczni przeciwnicy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Wezwali do powszechnego powstania szlachty w obronie wiary katolickiej, swobód republikańskich i niepodległości Rzeczpospolitej. Blisko stutysięczny zryw trwał cztery lata i zakończył się klęską konfederatów oraz I rozbiorem Polski, którego dokonały: Rosja, Austria i Prusy w 1772 roku. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Spory o Polskę w czasach Sejmu Czteroletniego

Ostatnia aktualizacja: 05.10.2021 11:05
Polska, Rzeczpospolita, ojczyzna, patriotyzm, naród - o znaczenie tych słów spierali się uczestnicy życia kulturowo-politycznego I Rzeczpospolitej także w ostatnich dekadach jej istnienia, między pierwszym (1772 rok) a kolejnymi rozbiorami (1793 i 1795) dokonanymi przez Rosję, Austrię i Prusy. Czym był dla nich Sejm Czteroletni, zwany Wielkim (1788-1792), i uchwalona przez niego Konstytucja 3 maja (1791)? 
rozwiń zwiń