Od Romana, przez Weczirky, do Jordana

Ostatnia aktualizacja: 20.12.2020 06:00
W "Kiermaszu pod Kogutkiem" przyjrzeliśmy się tradycjom adwentowym w Ukrainie i na dawnej Łemkowszczyźnie. Naszym gościem był ukraiński ikonopisarz, artysta Ostap Łozyński – koordynator świątecznej akcji “Od Romana do Jordana”, przybliżającej zwyczaje cyklu zimowych świąt w tradycji wschodniej. O łemkowskich Weczirkach, ich znaczeniu towarzyskim i zwyczajach adwentowych w tradycji wschodniej mówiła dr Wiktoria Hojsak z Uniwersytetu Jagiellońskiego. 
Audio
  • Od Romana, przez Weczirky, do Jordana (Jedynka/Kiermasz pod kogutkiem)
Domowa ikona malowana na szkle
Domowa ikona malowana na szkleFoto: Ostap Łozyński

„Od Romana do Jordana” to projekt lwowskich ikonopisarzy, który ma na celu przybliżenie tradycji związanych z całym cyklem zimowych świąt w tradycji wschodniej. Przypadają na nią daty od Romana – 1 grudnia, poprzez Andrzeja, 13 grudnia, Mikołaja, 19 grudnia, Boże Narodzenie, 7 stycznia, Stary Nowy rok, 14 stycznia i Jordan (święto Chrztu Pańskiego), 19 stycznia. Od jedenastu lat w tym okresie artyści organizują w przestrzeni miejskiej wystawy ikon czy spotkania na temat tradycji bożonarodzeniowych. W tym roku akcja częściowo przeniosła się do sieci. O tegorocznej odsłonie projektu opowiadał jej koordynator, muzealnik i ikonopisarz Ostap Łozyński.

Plakat reklamujący projekt "Od Romana do Jordana" Plakat reklamujący projekt "Od Romana do Jordana"

„Od Romana do Jordana” AD 2020 to m.in. wystawa w Katolickim Uniwersytecie Ukraińskim, wyeksponowana tak, że można podziwiać ją z zewnątrz czy wystawa w miejscu, gdzie cała akcja się narodziła – legendarnej kawiarni Svit Kavy. Większość ekspozycji da się obejrzeć na stronie internetowej projektu. Ikony ukazują postacie świętych ważnych dla okresu od 1 grudnia do 19 stycznia w tradycji wschodniej, a także tematykę bożonarodzeniową czy Chrztu Pańskiego. Ikony i obrazy malowane są w różnych stylach – od tradycyjnego po nowoczesny, od świeckiego po sakralny. Zachęcamy do śledzenia facebookowego profilu Від Романа до Йордана.

Ostap Łozyński mówił także o samym okresie zimowych świąt. Przygotowania do Rizdva, zarówno duchowe, dotykające boskiego majestatu, jak i te przyziemne, gdy należy wybrać przepis na ciasta i posprzątać dom, to część wschodniej tradycji.

"Prządki", Czasopismo Ilustrowane Tygodniowe, nr. 4401873 "Prządki", Czasopismo Ilustrowane Tygodniowe, nr. 4401873

Dawniej w Beskidzie Niskim, wśród Łemków popularne były Weczirky (czyli Prządki). W czasie Pylypiwki (nazwa od dnia św. Filipa, w którym zaczyna się adwent wg kalendarza juliańskiego) – postu przed Bożym Narodzeniem wieczorami zbierali się w jednej chyży (chacie) na przędzenie czy rozmowy, śpiewali też kolędy apokryficzne.

Badaczka łemkowskich zwyczajów, dr Wiktoria Hojsak z Uniwersytetu Jagiellońskiego mówiła, że zwyczaj Weczirek praktycznie w całości zanikł wskutek przesiedleń, ale są starsi ludzie, którzy jeszcze go pamiętają. Z inicjatywy Zjednoczenia Łemków w Gorlicach w niektórych miejscowościach zaczyna się odtwarzać Weczirky.

Drzewiej zdarzało się, że Weczirky odbywały się osobno dla młodych panien i mężatek, a osobno dla kobiet starszych. Przędzenie było ważną praca gospodarczą – po skończonej pracy w polu należało zadbać o odzienie bliskich. Po drugiej wojnie światowej Prządki straciły na ważkości. Wieczory takie miały także znaczenie towarzyskie. Podobnie, jak w Polsce, w czasie wieczornych posiadów przy kądzieli czy darciu pierza, w kulturze ukraińskiej Weczirky (choć pod inną nazwą: Weczornyci, Doswidky) były okazją do poznawania się młodych ludzi. Był to właściwie jedyny okres, kiedy młode panny mogły do późnych godzin nocnych siedzieć poza domem. Wybierano chatę, w której mogło pomieścić się 15-20 osób.

- Warto pamiętać także o aspekcie ekonomicznym – wyjaśniała dr Hojsak – taniej było złożyć się na naftę i spotkać w grupie, niż prząść w pojedynkę u siebie w domu.

Podczas Prządek-Weczirek śpiewano kolędy apokryficzne. Nie były to kolędy życzące, posiadające konkretnego adresata w gospodarzu czy gospodyni. Kolędy apokryficzne znajdują się na pograniczu tradycji ludowej i poezji duchowej. Często jest w nich mowa o cudach, mających miejsce przy narodzinach Jezusa.

Najweselszym wieczorem Prządek był ostatni wieczór spotkań zwany Łamanykiem. Urządzano go już w trakcie Świąt lub po nich, kiedy nie było już postu i można było zaprosić muzykantów. Nazwa Łamanyk pochodzi od łamania kądzieli, często symbolicznej – w postaci kija czy spracowanego, już nieużywanego narzędzia. Na znak zakończenia okresu przędzenia w danym roku, chłopak łamał dziewczynie kądziel.

***

Tytuł audycji: Kiermasz pod kogutkiem

Prowadziła: Mariana Kril

Gość: Ostap Łozyński, dr Wiktoria Hojsak

Data emisji: 20.12.2020

Godzina emisji: 5.05

Czytaj także

Przypominamy adwentowe zwyczaje i pieśni z Podlasia i Kurpiów

Ostatnia aktualizacja: 12.12.2018 09:00
– W Adwencie to ludzie nawet z mlekiem nie jadali, tylko pościli. Ten czas niczym się nie różnił od Wielkiego Postu przed Wielkanocą. Zwolnione od niego były tylko kobiety przy nadziei, matki karmiące i dzieci, które nie były jeszcze u komunii świętej – tak 3 grudnia 2017 roku opowiadała o adwentowych zwyczajach śpiewaczka Zofia Warych.
rozwiń zwiń

Czytaj także

O wsi jesiennej i kulturze Krakowiaków Wschodnich

Ostatnia aktualizacja: 22.11.2020 06:00
W dzisiejszym "Kiermaszu pod kogutkiem" przemierzyliśmy pół Polski, by dowiedzieć się o zwyczajach, towarzyszących długim jesiennym wieczorom. Swoimi historiami podzieliły się doskonałe śpiewaczki - Marianna Tkaczyk z Nieznamierowic i Janina Chmiel z Wólki Ratajskiej. Ponadto spotkaliśmy się ze śpiewakiem i propagatorem lokalnych tradycji - Krzysztofem Ryndakiem z Siedliszowic - który opowiedział o kulturze ludowej Krakowiaków Wschodnich.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Adwent olejem stojący. O obyczajach adwentowych na wsiach Polski

Ostatnia aktualizacja: 01.12.2020 16:00
W dzisiejszych „Źródłach” wraz z Magdą Tejchmą przemierzyliśmy Polskę, by zobaczyć Adwent oczami artystów ludowych. Opowiedzieli oni o dawnych i obecnych zwyczajach adwentowych, o pracach, których nie można wykonywać w Adwencie oraz o tych, na które właśnie w tym czasie jest pora.
rozwiń zwiń