X
Szanowny Użytkowniku
25 maja 2018 roku zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r (RODO). Zachęcamy do zapoznania się z informacjami dotyczącymi przetwarzania danych osobowych w Portalu PolskieRadio.pl
1.Administratorem Danych jest Polskie Radio S.A. z siedzibą w Warszawie, al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa.
2.W sprawach związanych z Pani/a danymi należy kontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych, e-mail: iod@polskieradio.pl, tel. 22 645 34 03.
3.Dane osobowe będą przetwarzane w celach marketingowych na podstawie zgody.
4.Dane osobowe mogą być udostępniane wyłącznie w celu prawidłowej realizacji usług określonych w polityce prywatności.
5.Dane osobowe nie będą przekazywane poza Europejski Obszar Gospodarczy lub do organizacji międzynarodowej.
6.Dane osobowe będą przechowywane przez okres 5 lat od dezaktywacji konta, zgodnie z przepisami prawa.
7.Ma Pan/i prawo dostępu do swoich danych osobowych, ich poprawiania, przeniesienia, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania.
8.Ma Pan/i prawo do wniesienia sprzeciwu wobec dalszego przetwarzania, a w przypadku wyrażenia zgody na przetwarzanie danych osobowych do jej wycofania. Skorzystanie z prawa do cofnięcia zgody nie ma wpływu na przetwarzanie, które miało miejsce do momentu wycofania zgody.
9.Przysługuje Pani/u prawo wniesienia skargi do organu nadzorczego.
10.Polskie Radio S.A. informuje, że w trakcie przetwarzania danych osobowych nie są podejmowane zautomatyzowane decyzje oraz nie jest stosowane profilowanie.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronach dane osobowe oraz polityka prywatności
Rozumiem

"Straszy mnie ta pośmiertna samotność"

Ostatnia aktualizacja: 22.01.2012 20:25
Dzienniki z lat ostatnich Jarosława Iwaszkiewicza to przejmujące świadectwo odchodzenia: zostawiania wspomnień, pozbywania się nadziei, żegnania najbliższych. To dramatyczny zapis zbliżania się ku śmierci, która - jak pisał poeta - być może jest nicością.
Audio
  • "Sezon na Dwójkę" o "Dziennikach 1964-1980" Jarosława Iwaszkiewicza
  • "Tygodnik literacki" o "Dziennikach 1964-1980" Jarosława Iwaszkiewicza
Jarosław Iwaszkiewicz, 1969 r.
Jarosław Iwaszkiewicz, 1969 r.Foto: fot. PAP

Andrzejewski, oczywiście nie bez złośliwości, powiada, że po mojej śmierci będzie chwila, kiedy się od mojej literatury ludzie odsuną. Dopiero potem, kiedy wyjdą moje dzienniki, moje listy, wypłynie moja "osobowość" i to będzie dopiero miało znaczenie.
(15 października 1966)

I
Kiedy czytamy takie szczególne dokumenty życia osobistego jak ten, możemy spodziewać się, że odsłonią nam drugą, nieznaną z przekazów oficjalnych płaszczyznę życia jego bohatera. Tak jest oczywiście i w tym przypadku. Jedną z rzeczy zwracających uwagę podczas lektury ostatniego z Iwaszkiewiczowskich dzienników jest to szczególne poczucie bycia świadkiem prawdziwych, ukrytych przed wszystkimi, uczuć i emocji tego, który grał wówczas w polskim świecie literackim jedną z głównych ról. Z jednej strony mamy zatem ową rolę "Prezesa", "oficjalnego pisarza", "członka zagraniczych delegacji" (w sprawach doprawdy rozlicznych) czy też: "pana na Stawisku". Z drugiej jednak, i to możemy prześledzić wraz z dziennikowymi zapiskami, mamy człowieka, który - będąc w coraz bardziej zaawansowanym wieku - odsłania swoje zmęczenie, swoje gry i swoją samotność.

W przededniu jubileuszu 70. urodzin i 50. rocznicy pracy twórczej Iwaszkiewicz pisze o "głupawych uroczystościach w Belwederze", które go czekają, skarży się na osamotnienie w swym wielkim, pustym domu, wspomina umierającą w sąsiednim pokoju siostrę. Pięć lat później, po uroczystości 75-lecia (przedstawiciele władz państwowowych i Związku Literatów, medal, obiad w Belwederze) przyznaje: "Miałem po tym wszystkim smutną rozmowę z Hanią  - skonstatowaliśmy, że jesteśmy już starzy, że żyjemy za długo i że wszystko skończone". Odnotowując swą mowę wygłoszoną z okazji 70. rocznicy urodzin Jana Parandowskiego - pełną pochwał - pisarz przyznaje: "Piramidalnie skłamałem". Kiedy na skutek choroby nie uczestniczy w jakiś kolejnych "zjazdach, posiedzeniach i rozmowach", odczuwa wielka ulgę ( "Można na tej podstawie okreslić, jak wszystkie te rzeczy są przeciwko mojej naturze"). Jubileusz 80. urodzin i 60-lecia pracy twórczej podsumuje: "okropne wspomnienia, tego strasznego fałszu, zakłamania, no i zmęczenia" (20 lutego 1974 Gierek odznaczył pisarza Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski, zaś w radzieckiej ambasadzie wręczono Iwaszkiewiczowi order "Przyjaźni Narodów").
Z kolei pewnej letniej nocy (dwa dni po tym, jak otworzył - jako szacowny marszałek-senior - obrady Sejmu) wdrapuje się do niego na balkon, po rynnie, młody Tadzio...

 

Stawisko.
Stawisko. Fot. JP

 

II
- Poczucie wyizolowania Iwaszkiewicza w pierwszym tomie jego dziennika, w zapiskach młodzieńczych, jest podobne jak i w tomie ostatnim - zwracał uwagę w Dwójkowej audycji Radosław Romaniuk, redaktor tomu ("Tak mi jakoś źle, jak za czasów młodości bywało", zanotuje pisarz 28 lipca 1966, by w bardzo podobnych słowach powtórzyć to za dwa lata, 23 lipca 1968). Okazuje się, że autor "Brzeziny" całe życie powraca do być może swojego największego problemu: siebie samego wobec świata, otoczonego ludźmi i straszliwe samotnego.

To poczucie osamotnienia wzrasta wraz z uświadamianiem sobie, że należy się do przeszłości, do świata, którego już nie ma. Przedstawicele minionego czasu - wyidealizowani w tyglu pamięci - pojawiają się we wspomnieniach, tworząc ostry kontrast do współczesności. W lutym 1969 roku usłyszany w radiu utwór Szymanowskiego każe mu pomyśleć: "To mnie pokazywał te nuty, mnie tłumaczył, i ja to brałem jak chleb z masłem, a to przecież było, jakby mi Goethe tłumaczył 'Fausta'. I ja tam siedzę na tej fotografii między Karolem a Witkacym, na takim Olimpie. I któż może się dziwić, że nie obchodzi mnie nic a nic dzisiejsze otwarcie Zjazdu Literatów w Bydgoszczy!".

Większość ludzi mu najbliższych już odeszła. Coraz mniej jest tych, z którymi można czuć się dobrze - z przyjaciół będzie to czasami Kot Jeleński, czasami Rubinsteinowie, jeszcze kilku. Ambiwalentne są równeż jego relacje z rodziną. Kiedy tylko oddali się od Stawiska  - czeka na kontakt z domu, skarży się, że nikt o nim nie pamięta, nie zadzwoni, nie napisze. Potem zaś "wraca do domu, to znaczy do swoich smutków" (pisane z Rzymu w marcu 1967), by tu przeżywać poczucie wyizolowania i niezrozumienia. "W domu też nie mam nic do gadania", stwierdza po wielokroć, uskarżając się przy tym na "bliskich-dalekich", że nikt nie troszczy się o jego zdrowie, o stan gospodarstwa, o pieniądze.

Osamotnieniu wśród najbliższych towarzyszy powracające przekonanie, że jest się zapominanym jako twórca. "Zadziwiające, jak ja nie mam żadnego znaczenia - jako pisarz. Jakbym nie istniał" - stwierdzi (w innym czasie jednak będzie dokumentowal zainteresowanie swoją osobą, choćby po wydaniu "Ogrodów", przytoczy fragmenty przychylnych mu recenzji). To wypadanie z czytelniczego, również krytycznoliterackiego, obiegu łączy się u Iwaszkiewicza z poczuciem nieważności własnej twórczości. Jak przypominała  w "Sezonie na Dwójkę" Agnieszka Papieska, redaktorka "Dzienników", uczucie to pojawiało się u niego już od dawna.

Stawisko.
Stawisko. Gabinet pisarza. Fot. JP

 

III
"Tylko ten skowyt wewnętrzny, ta samotność i ta nicość wszystkiego, miłości, młodości, sławy" - zapisał któregoś dnia Iwaszkiewicz, dając świadectwo swego, rozpisanego w dziennikach, gorzkiego przekonania o marności całożyciowych starań, poszukiwań, prób zrozumienia. 13 stycznia 1975 zanotuje przejmujące zdanie: "Żegnam ten świat już od tylu lat. Od tylu lat siedzę w celi straceń". To obecne od lat poczucie nadchodzącej śmierci skłania go do rozmyślań o sobie-nieobecnym ("najbardziej straszy mnie ta pośmiertna samotność"), o śmierci, która niszczy doszczętnie, która jest nicością.

"Gdyby nie było nicości, to by było okropne" - napisze jednak, przypominając, że sérénité - jeśli jest możliwe - ma swoje źródło właśnie w paradoksalnym przekonaniu, że po drugiej stronie nic nie czeka.

Stawisko.
Stawisko. Ostatni pokój Iwaszkiewicza, przy łóżku jego szczególnie ulubiony portret żony. Fot. JP

 

IV
A przecież wiele w tych ostatnich latach chwil zachwytu. Światło wieczorne na piazza del Popolo w Palermo. Widok z rzymskiego pokoju w Hotelu Minevra. Jazda samochodem do Sandomierza ulubioną drogą, jesienią. Ukochane drzewa, psy, zapachy. Wspomnenie uwielbianego ciała sprzed sześćdziesieciu przeszło lat. Un chant d'amour.

 

Zapraszamy do wysłuchania rozmowy, jaką z redaktorami książki  - Agnieszką Papieską i Radosławem Romaniukiem - przeprowadziła Dorota Gacek.

Zapraszamy również do wysłuchania "Tygodnika literackiego" poświęconego trzeciemu tomowi "Dzienników" Iwaszkiewicza. Iwona Smolka oraz Tomasz Burek i Piotr Matywiecki zwrócili m.in. uwagę na jakże ważny w tej książce wątek relacji Anny i Jarosława, mówili o "osobowości straceńczej" Iwaszkiewicza, o jego skrajnych, nieraz bardzo ostrych sądach o innych, o jego stosunku do dziennika.

- Według mnie to najpiękniejszy z trzech tomów dzienników Iwaszkiewicza - oceniała Iwona Smolka ostatnie zapiski pisarza.

Jarosław Iwaszkiewicz, "Dzienniki 1964-1980", opracowanie i przypisy: Agnieszka i Robert Papiescy, Radosław Romaniuk, wstępem opatrzył Andrzej Gronczewski, wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2011.

Ten artykuł nie ma jeszcze komentarzy, możesz być pierwszy!
aby dodać komentarz
brak

Czytaj także

Miłosz kochał Iwaszkiewicza

Ostatnia aktualizacja: 27.10.2011 11:12
Ukazała się właśnie książka zawierająca korespondencję między Miłoszem a Iwaszkiewiczem. Publikacja w niezwykle przejmujący sposób pokazuje wielostronny portret wielkich twórców.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Sekrety odkrywane z dnia na dzień

Ostatnia aktualizacja: 18.01.2012 11:58
Z jednej strony: swoisty ekshibicjonizm, wyznania, których nie znajdziemy w żadnym oficjalnym tekście, szczerość aż do bólu. Z drugiej: literackie kreacje, maski i pozory. Czym są dzienniki i dlaczego tak chętnie je czytamy?
rozwiń zwiń