Nauka na pensji, debiut w teatrze
W swoim czasie odrzuciła intratną propozycję z Hollywoodu, bo nie chciała opuszczać Polski, ale po rozpoczęciu II wojny światowej, przedostała się wraz z mężem przez Litwę, Łotwę, Szwecję i Norwegię do Ameryki, do Nowego Jorku. Po wojnie odwiedzała jeszcze Polskę, a na stałe wróciła w 1970, rok przed śmiercią. Zawsze czuła się bardzo mocno związana z krajem i stolicą. Przebywając na uchodźstwie, angażowała się w pomoc środowiskom Polonii amerykańskiej, często też występując dla niej.
W początkach XX wieku tylko nieliczne kobiety mogły sobie pozwolić na "luksus" wyższego wykształcenia. Zazwyczaj uczyły się na pensjach znanych gospodyń domowych lub w akademiach sztuki. Smosarska ukończyła taką pensję - Anieli Hoene-Przesmyckiej, żony poety i tłumacza Zenona Przesmyckiego, który wsławił się wydaniem twórczości Cypriana Kamila Norwida. Już podczas nauki w tej znanej pensji często grywała w teatrach amatorskich i studenckich Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki. Z jednym takim występem wiąże się też jej debiut sceniczny w Teatrze Polskim w Warszawie, w dramacie Zygmunta Krasińskiego "Nie-Boska komedia". Było to w połowie grudnia 1916 roku.
27:47 jadwiga smosarska___pr iii 63845_tr_0-0_101606338af73c31[00].mp3 "Jadwiga Smosarska". Audycja Elżbiety Elbanowskiej z cyklu "Nieznane o znanych". (PR, 07.01.1977)
Imponujący dorobek
Dalsze losy już nierozerwalnie wiązały się z teatrem - ukończyła z wyróżnieniem Warszawską Szkołę Dramatyczną prowadzoną przez krytyka i dyrektora teatralnego Jana Lorentowicza. Był to rok 1920. Z miejsca znalazła zatrudnienie w zespole Teatru Rozmaitości. Trzeba przyznać, że równolegle otrzymywała też propozycje filmowe, a debiut w kinematografii, w 1919 roku, był nawet wcześniejszy niż ten profesjonalny na deskach teatru. Ten filmowy debiut nie został jednak nigdy ukończony, choć zachowały się liczne sceny z aktorką, która wcieliła się tam w Helenę w melodramacie Stanisława Przybyszewskiego "Dla szczęścia", w reżyserii Aleksandra Hertza. Jej dorobek sceniczny i filmowy, jak na czasy międzywojenne, jest imponujący - role, często główne, w 26 filmach i ponad 40 ról scenicznych w warszawskich teatrach.
My możemy pamiętać jej cudowną grę w wielokrotnie powtarzanych i przypominanych filmach, jak choćby: "Czy Lucyna to dziewczyna?", "Dwie Joasie", "Jadzia", "Barbara Radziwiłłówna", "Ułan Księcia Józefa" czy "Skłamałam". Smosarska zagrała także w wielu filmach niemych, z których na wyróżnienie zasługują: "Cud nad Wisłą", "Niewolnica miłości", "O czym się nie mówi", "Trędowata", "Ziemia obiecana", "Tajemnica starego rodu", "Grzeszna miłość" i "Na Sybir".
Stefan Jaracz jako Wielki Książę Konstanty i Jadwiga Smosarska jako Joanna Grudzińska w jednej ze scen filmu "Księżna Łowicka". Fot. NAC
Najwybitniejsza w dwudziestoleciu międzywojennym
Filmy te, szczególnie nieme, charakteryzuje wspaniała wręcz gra aktorska, będąca niejako przeniesieniem gry scenicznej, teatralnej, na potrzeby filmu. Take właśnie były filmu nieme - pełne wyrazu i symbolicznych gestów. Smosarska słynęła z wyrazistej i wzruszającej mimiki, tym właściwie zaskarbiła sobie publiczność, która wraz z krytykami okrzyknęła ją najlepszą polską aktorką okresu międzywojennego.
Portal "Film Polski" tak krótko opisuje dokonania aktorki jak i jej późniejsze, powojenne życie: "Do 1939 występowała w teatrach w Warszawie (Rozmaitości 1920-23, Polski i Mały 1924, Letni 1927, Narodowy, Nowy, Letni i Polski 1928-39), z przerwami na pracę w filmie. Na scenach warszawskich łącznie zagrała w ok. 40 sztukach. Po wybuchu wojny przedostała się na Litwę, a następnie wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Zajmowała się tam działalnością kulturalno-społeczną wśród Polonii. W 1941 współorganizowała Komitet Pomocy Polskim Aktorom na Wygnaniu. Po wojnie była współorganizatorem Ligi Polskiego Aktora, pomagającej artystom w kraju, wspierała Dom Aktora-Weterana w Skolimowie. Wiosną 1944 wystąpiła w Polskim Teatrze Artystów w Nowym Jorku w roli Julii ("Pierwsza lepsza"). Po wojnie, począwszy od 1958, kilka razy odwiedziła Polskę, a w 1970 powróciła na stałe do Warszawy. Wielką popularność zdobyła jako aktorka filmowa. W publicznych plebiscytach kilkakrotnie zdobyła tytuł "Królowej polskiego ekranu".
Jadwiga Smosarska jako Hanka i Bazyli Sikiewicz jako Oficer kozacki w jednej ze scen filmu. Fot. NAC
Wspomnijmy zatem tę wybitną postać polskiego filmu i przedwojennej sceny. Po II wojnie światowej już nie grała w żadnym filmie. Smosarska spoczęła na Warszawskich Powązkach w Alei Zasłużonych... dla wielu zasługiwała na wieczną pamięć, bo wielu osobom przyniosła radość i podziw swoimi rolami.
PP