"3 maja - studium upadku". Reportaż Czesławy Borowik [POSŁUCHAJ]

Ostatnia aktualizacja: 04.05.2022 12:18
- Niestety Konstytucja 3 maja była spóźniona i nie rozwiązała problemów Rzeczpospolitej. Niektórzy historycy uważają, że Sejm Czteroletni i konstytucja w pewien sposób przyspieszyły II rozbiór, a później III rozbiór Rzeczpospolitej i upadek państwa - mówi w reportażu "3 maja - studium upadku" Marek Chodowski, nauczyciel historii w I Liceum Ogólnokształcącym im. Stanisława Staszica w Lublinie.
Kazimierz Wojniakowski, Uchwalenie Konstytucji 3 Maja, 1806, Muzeum Narodowe w Warszawie
Kazimierz Wojniakowski, Uchwalenie Konstytucji 3 Maja, 1806, Muzeum Narodowe w WarszawieFoto: Domena publiczna/CC0

Kiedy uchwalano Konstytucję 3 maja, Rzeczpospolita była już po pierwszym rozbiorze. Zdesperowani postępowi posłowie uchwalili ją, wykorzystując świąteczną nieobecność tych, którzy byli zagorzałymi przeciwnikami reformy państwa. Wkrótce doszło do kolejnych rozbiorów. Jak to zrozumieć? Sukces zrodził porażkę? Autorka reportażu, Czesława Borowik z Radia Lublin, zadała to pytanie ludziom nauki i muzealnikom.

- Gdyby ci, co uchwalali konstytucję, wiedzieli, co będzie kilka lat później, to pewnie by się mocno zastanowili. W życiu trzeba podejmować decyzje, nam jest łatwiej je oceniać z perspektywy czasu - stwierdził historyk prof. Leszek Wierzbicki z Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie.


Posłuchaj
24:33 Jedynka reportaż 3 maja 3.05.2022.mp3 "3 maja - studium upadku". Reportaż Czesławy Borowik (Reportaż w Jedynce) 

***

3 maja 1791 Sejm Czteroletni po burzliwej debacie przyjął przez aklamację ustawę rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 maja. Była ona drugą na świecie i pierwszą w Europie ustawą regulującą organizację władz państwowych, prawa i obowiązki obywateli. Była ostatnią próbą ratowania Rzeczypospolitej. Dawała nadzieję na wzmocnienie państwa polskiego, w którym przez wieki dominowała zasada "liberum veto".

src=" //static.prsa.pl/b5b00b07-81c4-4345-a770-a45fe6df6726.file"

Konstytucja 3 maja, będąca skutkiem dążeń do naprawy stosunków wewnętrznych w Polsce po I rozbiorze (1772), pozostawiała w Polsce ustrój stanowy, wprowadzając jednak pewne zmiany. Zmniejszono wpływy polityczne magnaterii na zarząd kraju poprzez wykluczenie z sejmików szlachty nieposiadającej ziemi, będącej warstwą najbardziej podatną na wpływy i przekupstwo. W prawie wyborczym feudalny cenzus urodzenia szlacheckiego zastąpiono cenzusem posiadania.

Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr ziemskich i uzyskiwania szlachectwa. Utrzymując poddaństwo chłopów, konstytucja pozbawiała jednak szlachtę prawa najwyższej zwierzchności wobec poddanych, przyjmując ich "pod opiekę prawa i rządu krajowego". Indywidualne umowy chłopów z dziedzicami o zamianę pańszczyzny na czynsz nie mogły już być samodzielnie unieważniane przez szlachtę.

Centralizacja państwa

Postanowienia konstytucji centralizowały państwo, znosząc odrębność między Koroną i Litwą, wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko. Za religię panującą uznano katolicyzm, przy tolerancji dla innych uznawanych przez państwo wyznań. Konstytucja wprowadziła trójpodział władzy: władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy parlament, składający się z Sejmu - 204 posłów spośród szlachty-posesjonatów i 24 plenipotentów miast oraz Senatu (złożonego z biskupów, wojewodów, kasztelanów i ministrów pod prezydencją króla), którego rolę znacznie zmniejszono.

Zniesiono instrukcje poselskie, konfederacje i liberum veto, decyzje miały zapadać zwykłą większością głosów. Kadencja Sejmu trwała 2 lata, posiedzenia zwoływane były w razie potrzeby, co 25 lat miano zwoływać Sejm w celu "poprawy konstytucji".

Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z Radą, tzw. Strażą Praw, złożoną z prymasa i pięciu ministrów: policji, pieczęci (spraw wewnętrznych), interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla. Ministrowie odpowiadali przed Sejmem za podpisane przez siebie akty. Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników i oficerów, w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem.

Koniec wolnej elekcji

Zniesiono wolną elekcję - po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał być dziedziczny, tylko w razie wymarcia rodziny królewskiej szlachta miała wybierać nową dynastię.

Konstytucja zapowiadała reorganizację sądownictwa, przewidując stworzenie stale urzędujących sądów ziemskich i miejskich oraz sprawujących nad nimi nadzór w drugiej instancji - Trybunału Koronnego i sądów asesorskich.

Próba wprowadzenia konstytucji w życie została przekreślona już w połowie 1792 roku. Przyczyniła się do tego konfederacja targowicka (zawiązana przez przywódców obozu magnackiego w celu przywrócenia poprzedniego ustroju Rzeczypospolitej pod hasłami obrony zagrożonej wolności) i wkroczenie wojsk rosyjskich w granice Polski.

Posłuchaj także:

***

Tytuł reportażu: "3 maja - studium upadku"

Autor: Czesława Borowik (Radio Lublin)

Data emisji: 3.05.2022 

Godzina emisji: 23.10

Czytaj także

"Zatrzymać czas". Reportaż Grażyny Wielowieyskiej [POSŁUCHAJ]

Ostatnia aktualizacja: 22.04.2022 06:40
Historia rodzinnej firmy Bielec rozpoczyna się w końcu XIX wieku. Rozpoczął ją Wincenty Paweł Michnowski, przyszły teść Pawła Bielca, który otworzył swój pierwszy zakład w Brodnicy, na przełomie wieku.
rozwiń zwiń

Czytaj także

"Muzyka daje siłę" - reportaż Joanny Bogusławskiej [POSŁUCHAJ]

Ostatnia aktualizacja: 27.04.2022 07:40
W geście solidarności z artystami ukraińskimi europejskie instytucje oferują wsparcie, zapraszając muzyków do swych gmachów. Dzięki tak wyjątkowej idei Kyiv Symphony Orchestra otrzymała zgodę na wyjazd z ogarniętego wojną kraju.
rozwiń zwiń