Zeszyt, który stał się legendą światowej matematyki

Ostatnia aktualizacja: 06.07.2021 19:30
Przedwojenny Lwów, klimatyczna kawiarnia, marmurowe stoliki i... gruby zeszyt w kratkę - tak narodziła się naukowa legenda na skalę światową, czyli 190 nierozwiązanych problemów matematycznych.
Stefan Banach
Stefan BanachFoto: PAP/CAF/R. MACKAY PHOTOGRAPHY, LLC/Shutterstock

matematyka pixabay 1200x660.jpg
Słynni polscy matematycy

Nazwa Księga Szkocka pochodzi od lwowskiej kawiarni Szkockiej, zlokalizowanej w centrum miasta, przy Placu Akademickim 9, w pobliżu starego gmachu uniwersytetu. Kawiarnie istnieje do dzisiaj. 17 lipca 1935 roku Stefan Banach, matematyczny geniusz, dokonał pierwszego wpisu w księdze. W zasadzie to nie była księga, a zeszyt w grubych okładkach, kupiony przez żonę Stefana Banacha.

Posłuchaj
23:38 2021_07_06 19_30_57_PR1_eureka.mp3 Lwowska Szkoła Matematyczna i jej Księga Szkocka (Eureka/Jedynka)

 

nauka matematyka FREE 1200.jpg
Bez nauki matematyki nasz mózg rozwija się słabiej?

W Księdze Szkockiej nie ma błahych problemów, choć może być żartobliwy ton

Prof. Stanisław Domoradzki z Uniwersytetu Rzeszowskiego podkreśla, że do zeszytu nie wpisywano błahych problemów. - To musiał być problem uznany przez większość członków Lwowskiej Szkoły Matematycznej - mówi. Matematycy pisali na blatach kawiarnianych stolików ołówkiem chemicznym, a później rozwiązania bywały zmywane przez sprzątaczy.

Gość Programu 1 Polskiego Radia zwraca uwagę, że kawiarnia Szkocka był dobrym miejscem na matematyczne dyskusje, gdyż był to lokal o najbardziej niejednolitych gościach spośród kawiarni lwowskich. Szkocką odwiedzali profesorowie uniwersytetu, zakochane pary, plotkarki i plotkarze, czytelnicy gazet, a jej zaletą było, że ta kawiarnia nigdy nie była pusta i nigdy nie była przepełniona.

Profesor zwraca uwagę, że stawianie problemów nie było niczym nowym w matematyce. Tylko, że za ich rozwiązanie gdzie indziej dawano pieniądze, a we Lwowie żartobliwie przyznawano np. butelkę wina, butelkę piwa, czy żywą gęś. - Ja pamiętam jak Mazur komuś tam mówi, że za rozwiązanie będzie butelka wina, a ten ktoś odpowiada, że nie rozwiązuje, bo mu wino szkodzi - opowiada.

Rozmówca zwraca uwagę, że często problemy były sformułowane w sposób żartobliwy, ale same były bardzo poważne. Problem 43 dotyczył teorii gier, nowego kierunku w ówczesnej matematyce. - Wiele problemów nosi daty sprzed 1935 roku, bo były długo dyskutowane przez tych, których nazwiska zostały wpisane do księgi - mówi. Do księgi wpisywali problemy również matematycy spoza kręgu lwowskiego, w tym cudzoziemcy. Była to dla nich nobilitacja. Ostatni wpis jest z roku 1941.

Księga inspiracją dla współczesnych matematyków

Księgę w czasie wojny ocaliła żona Stefana Banacha Łucja, potem została ona przetłumaczona i wydana w Stanach Zjednoczonych, przedstawiona również na Kongresie Matematyków w Edynburgu w 1958 roku. Kopia księgi jest dostępna na portalu Stefana Banacha, a oryginał zapewne znajduje się z rękach rodziny.

Prof. Stanisław Domoradzki zwraca uwagę, że księga stała się inspiracją dla współczesnych matematyków i do tej pory wiele zamieszczonych w niej problemów jest nierozwiązanych. - Jest 15 problemów rozwiązanych częściowo, a 40 wcale nierozwiązanych, więc ich rozwiązanie zajmie jeszcze wiele lat - ocenia.

Obecnie nazwisko Banacha jest drugim, po Euklidesie, najczęściej wymienianym nazwiskiem w matematyce. Komu zawdzięczamy to, że zwykły zeszyt z lat 1935-1941 stał się legendą światowej matematyki, symbolem Lwowskiej Szkoły Matematycznej? Jakie były losy księgi? Ile zawartych w niej zadań zostało już rozwiązanych? 

Czytaj także:

Poza tym w audycji:

Kiedy inni się śmieją, nam także łatwiej się uśmiechać. Kiedy inni panikują, możemy również odczuwać zaniepokojenie. Czyli część emocji przejmujemy od osób w naszym otoczeniu. Ale czy zawsze? Jak wtedy działa nasz mózg? O tym opowiada dr hab. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego Polskiej Akademii Nauk.

***

Tytuł audycji: Eureka

Prowadziła: Dorota Truszczak

Goście: prof. Stanisław Domoradzki (Uniwersytet Rzeszowski), dr hab. Ewelina Knapska (Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego Polskiej Akademii Nauk

Data emisji: 6.07.2021 

Godzina emisji: 19.30

ag


Czytaj także

Stanisław Mazur - matematyk i polityk

Ostatnia aktualizacja: 05.11.2020 05:40
39 lat temu, 5 listopada 1981 roku zmarł w Warszawie wybitny matematyk, Stanisław Mazur. Ten przedstawiciel legendarnej lwowskiej szkoły matematycznej swoją karierę naukową rozpoczynał w kawiarniach w przedwojennym Lwowie.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Stanisław Ulam - nie tylko jeden z ojców bomby atomowej

Ostatnia aktualizacja: 22.06.2021 21:10
11 czerwca w polskich kinach pojawiła się polsko-niemiecko-brytyjska produkcja "Geniusze", której bohaterem jest światowej sławy polski matematyk Stanisław Ulam ze słynnej lwowskiej szkoły matematycznej, nazywany jednym z ojców amerykańskiej bomby atomowej. 
rozwiń zwiń