Od Kościuszki do Szeli. Dlaczego doszło do rabacji galicyjskiej?

Ostatnia aktualizacja: 28.12.2021 08:42
Lepsza "szczera słowiańska" Rosja niż "podstępny germański" biurokrata [minister spraw zagranicznych i kanclerz Austrii książę Klemens] Metternich - tymi słowami zareagował na rzeź galicyjską roku 1846 konserwatysta - margrabia Aleksander Wielopolski. Podczas wydarzeń nazywanych też rabacją galicyjską chłopi podburzani przez Austriaków dokonali wielu krwawych mordów, napadając na dwory szlacheckie i niektóre kościoły. 
Rzeź galicyjska, Jan Nepomucen Lewicki
"Rzeź galicyjska", Jan Nepomucen Lewicki Foto: domena publiczna

Rabacja obróciła w gruzy nadzieje powstańców na pospolite ruszenie całego narodu przeciw zaborcom. O zrywie niepodległościowym na ziemiach byłej Rzeczpospolitej myślały najważniejsze ośrodki emigracyjne. Obóz księcia Adama Czartoryskiego termin powstania uzależniał jednak od sytuacji międzynarodowej.

Działania na rzecz powstania w zniewolonym kraju prowadziło przede wszystkim utworzone na emigracji Towarzystwo Demokratyczne Polskie. Do Poznania został wysłany Ludwik Mierosławski, sławny teoretyk wojskowości, który chciał utworzyć - pod wodzą miejscowej szlachty - regularne oddziały angażujące chłopów, aby podjąć walkę jednocześnie z Rosją, Prusami i Austrią. Nieudolne przygotowania zakończyły się aresztowaniem inspiratorów jeszcze przed rozpoczęciem akcji planowanej na 21/22 lutego 1846 roku.

Stłumione zostały także akcje zbrojne w kilku innych miastach. Większe działania rozwinęły się jedynie w Krakowie, w Rzeczpospolitej Krakowskiej między 21 lutego a 4 marca.

Do Powstania Krakowskiego zgłosiło się 6 tys. ochotników. Wśród nich był 24-letni Edward Dembowski, zwolennik rewolucji społecznej, który zjawił się w Krakowie, dowodząc oddziałem górników z Wieliczki. Został sekretarzem dyktatora powstania Jana Tyssowskiego i był autorem radykalnej odezwy o zrównaniu stanów, zniesieniu pańszczyzny i przyznaniu ziemi chłopom, którzy mieli być siłą rewolucji.

Dlaczego doszło do rzezi galicyjskiej?

W tym samym czasie w Galicji chłopi, którzy pół wieku wcześniej walczyli pod wodzą Tadeusza Kościuszki, teraz na czele z Jakubem Szelą, podburzani przez Austriaków, napadali na dwory szlacheckie i na niektóre kościoły, dokonując krwawych mordów. Z jakich powodów doszło do rzezi galicyjskiej, która pokrzyżowała plany konspiratorów na pospolite ruszenie narodu? Dlaczego rabacja objęła tylko Galicję Zachodnią? 

- Niewątpliwie pierwszą przyczyną wystąpienia chłopskiego było poczucie wielowiekowej krzywdy, wyzysku, eksploracji występującej na linii dwór-wieś, dziedzic-chłopi pracujący na jego folwarku. Ale dlaczego rabacja skupiła się wokół Tarnowa i Jasła, a nie dotarła dalej, na wschód?

W 1845 roku nawiedziła powiat tarnowski, i częściowo jasielski, największa od wielu dziesięcioleci powódź, zatapiając setki miejscowości, pozbawiając ludzi dorobku całego życia. W tym samym momencie dotarł na ten teren ruch o charakterze duchowym - ruch antyalkoholowy. Sposób walki z nałogiem polegał na tym, że chłop stawał przed ołtarzem, na oczach całej wsi, i uroczyście zobowiązywał się do niepicia alkoholu. W diecezji tarnowskiej takie zobowiązanie złożyło 90 proc. chłopów. 

- Połączenie tragicznej sytuacji, nędzy i głodu spowodowanego klęską żywiołową z rezygnacją z jedynego dostępnego antydepresantu sprawiało, że chłopi byli wściekli. Do tego urzędnik austriacki, starosta Breinl, w rozmowie z Jakubem Szelą, miejscową osobowością, wskazał, że panowie szykują bunt, którego celem jest dodatkowe obciążenie chłopów. Chłopi ruszyli więc na dwory - powiedział w audycji "Historia żywa" prof. Andrzej Nowak.

Jak wydarzenia roku 1846 wpłynęły na wybory polskich dróg emancypacji w nieodległej przyszłości?

Posłuchaj
41:06 Jedynka/Historia żywa - 27.12.2021 rabacja galicyjska Od Kościuszki do Szeli. Dlaczego doszło do rabacji galicyjskiej? (Historia żywa/Jedynka)

 

Czytaj także:

***

Tytuł audycji: Historia żywa

Prowadzi: Dorota Truszczak 

Gość: prof. Andrzej Nowak (historyk, publicysta, nauczyciel akademicki, sowietolog, autor "Dziejów Polski")

Data emisji: 27.12.2021

Godzina emisji: 21.07

kk

Czytaj także

Pod sztandarem Napoleona - Księstwo Warszawskie (1806-1814)

Ostatnia aktualizacja: 02.11.2021 07:10
"Księstwo Warszawskie nie było niepodległym państwem obywateli, tylko państwem armii i biurokracji, wmontowanym w system napoleońskiej Europy" -  napisał już w czasach nam współczesnych historyk Marian Kallas. Dla tych, którzy przeżyli szok likwidacji Rzeczpospolitej, to była jednak znów Polska. 
rozwiń zwiń

Czytaj także

Królestwo Polskie w Rosji - jego sąsiedzi i wrogowie w latach 1815-1830

Ostatnia aktualizacja: 09.11.2021 07:40
Już nie połowę, jak po III rozbiorze Polski, ale aż 82 procent obszaru byłej Rzeczpospolitej zagarnęła Rosja w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego, kończącego burzliwą epokę wojen napoleońskich. Austrii pozostało 11 procent, Prusom 7 procent.
rozwiń zwiń

Czytaj także

Duch rewolucji, czyli Królestwo Kongresowe przed wybuchem powstania listopadowego

Ostatnia aktualizacja: 23.11.2021 07:27
Poprzednie nasze spotkanie było poświęcone pierwszym ośmiu latom istnienia Królestwa Polskiego, utworzonego przez cara Aleksandra I z ziem Księstwa Warszawskiego po kongresie wiedeńskim w 1815 roku. W tej audycji mówiliśmy o kolejnych siedmiu latach jego istnienia, zakończonych wybuchem powstania listopadowego w 1830 roku.
rozwiń zwiń