Pańszczyzna na ziemiach polskich. Czym była? Dlaczego ją zniesiono? Jakie były tego konsekwencje?

Ostatnia aktualizacja: 14.04.2021 07:45
15 kwietnia 1864 roku - ta data niewielu osobom kojarzy się z ważną rocznicą. A jednak wydarzenie właśnie z tego dnia zmieniło życie wielu naszych przodków. 15 kwietnia 1864 roku zniesiono pańszczyznę na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim. Czym było w istocie to wydarzenie? Jakie przyniosło skutki? Jak implikuje do dziś?
zdj. ilustracyjne
zdj. ilustracyjneFoto: Polona.pl

Posłuchaj
40:49 2021_04_13 21_08_27_PR1_Gdzie_Jest_Pan_Cogito.mp3 Pańszczyzna na ziemiach polskich. Czym była? Dlaczego ją zniesiono? Jakie były tego konsekwencje? (Gdzie jest Pan Cogito/Jedynka)

 

- Gdybyśmy mieli stosować kategorie czysto prawne, nie byłoby zasadne porównanie i zrównanie polskiego chłopa pańszczyźnianego z niewolnikiem, ale jeżeli byśmy mieli na to spojrzeć z punktu widzenia sytuacji faktycznej, to, niestety, los zdecydowanej większości naszych przodków nie był o wiele lepszy niż los ludzi żyjących na plantacjach bawełny w Stanach Zjednoczonych - stwierdził w audycji "Gdzie jest Pan Cogito" historyk dr Kamil Śmiechowski.

raczyńska malgorzata 1200.jpg
"Gdzie jest Pan Cogito"

Jak podkreślił dr Śmiechowski, "polskie nieszczęście związane z pańszczyzną polega na tym, że ów system trwał zdecydowanie zbyt długo". - Trwał, mimo że był już nie tylko niezasadny ekonomicznie, ale też poważnie utrudniał rozwój gospodarczy i cywilizacyjny ziem polskich w okresie zaborów. Choć mieliśmy - my, jako Polacy, jako polskie elity - okazję, by pańszczyznę samemu zlikwidować, nie zdobyliśmy się na to. Zrobili to za nas zaborcy - powiedział.

Jakie były przyczyny zerwania z pańszczyzną? Jak wskazał autor książki "Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich" dr Michał Rauszer, tych przyczyn było wiele, i ekonomiczne, i społeczne, i państwotwórcze.

- Monarchie, w ramach których ziemie polskie zostały podzielone, zmierzały w stronę budowy "nowoczesnych państw". Takich, w których każdy mieszkaniec danych ziem byłby poddany opodatkowaniu, podlegał poborowi do wojska i innym obowiązkom, jakie państwa nakładają na mieszkańców. To nie było robione z miłości do chłopów. To była chęć poddania chłopów jurysdykcji państwowej - wyjaśnił. Jako ważny czynnik dr Rauszer wymienił także bunty chłopskie. 


Czytaj także:


Czy można zaryzykować tezę, że zniesienie pańszczyzny staje się początkiem nowoczesności na ziemiach polskich? - Pojawia się nowoczesność, w rozumieniu państwa nowoczesnego, państwa, gdzie mamy już obywateli bardziej niż poddanych, plus rozwój gospodarek bardziej kapitalistycznych. Niemniej, nie jestem pewien, czy bym stwierdził, że ten właśnie punkt wszystko zmienił. Lepiej patrzeć na całą epokę - ocenił Artur Kula.

- Kwestia pańszczyzny nie jest chwalebną kartą, jeśli chodzi o dzieje narodowe, jeśli byśmy je tak postrzegali. Natomiast jest ciekawa w perspektywie tego, co się dzieje w historii Polski współcześnie (...) Możemy spojrzeć na dzieje naszych przodków w wieku XIX, wychodząc poza narrację, która jest dominująca w szkołach, a która sprowadza dzieje Polski i Polaków do historii elit. Możemy się zastanowić, z czego wynikamy my, Polacy, tu i teraz - dodał Kula.

Zapraszamy do wysłuchania całej audycji.

***

Tytuł audycji: Gdzie jest Pan Cogito

Prowadziła: Małgorzata Raczyńska-Weinsberg

Goście: dr Kamil Śmiechowski (historyk, specjalista w zakresie przeobrażeń społecznych wieku XIX, Uniwersytet Łódzki), dr Michał Rauszer (autor książki "Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich", Uniwersytet Warszawski), Artur Kula (doktorant Uniwersytetu Warszawskiego oraz École des hautes études en sciences sociales w Paryżu, absolwent Kolegium MISH Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Oksfordzkiego, zajmuje się tematyką wyobraźni historycznej oraz praw człowieka)

Data emisji: 13.04.2021 

Godzina emisji: 21.07

kk

Czytaj także

Manipulacje i kłamstwa. Jak o historii mówią nasi sąsiedzi?

Ostatnia aktualizacja: 07.02.2021 15:05
W opowieściach o naszej wspólnej przeszłości często - niestety - pojawiają się manipulacje i jawne kłamstwa. Jest to szczególnie bolesne, gdy nieprawdziwe informacje szerzą ci, którzy Polaków mordowali w sposób zorganizowany. Jak z tym walczyć? Jak opowiedzieć światu prawdę o tym, co działo się w naszej części Europy?
rozwiń zwiń