«Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі» — знакаміты сатырычны раман Сяргея Пясецкага, апублікаваны ў 1957 годзе. У ім з гумарам і горыччу апісваецца лёс савецкага афіцэра Міхаіла Зубава на акупаваных Саветамі ўсходніх памежжах (у першую чаргу ў Віленскім краі) ў 1939 годзе. Твор адлюстроўвае сутыкненне двух светаў, абсурднасць савецкай ідэалогіі і рэаліі вайны з пункту гледжання так званага «вызваліцеля».
З’едлівая сатыра на савецкую прапаганду
Напісаная з пункту гледжання савецкага салдата, кніга з’яўляецца крытыкай сістэмы і з’едлівай пародыяй на савецкую рэчаіснасць, нягледзячы на польскае паходжанне аўтара.
Раман быў апублікаваны ў Лондане ў 1957 годзе. Ён напісаны ў форме дзённіка савецкага афіцэра, які служыў на так званых Крэсах. У верасні 1939 года герой «вызваляе» Вільню і Ліду, а потым жыве там пад прыкрыццём падчас нямецкай акупацыі.
Філолаг спадарыня Алена, у цэлым характарызуючы твор, адзначае, што гэта з’едлівая сатыра на савецкую прапаганду, армію і НКУС, а таксама на менталітэт салдат Чырвонай Арміі і бальшавікоў.
«Адважны лейтэнант Зубаў настолькі тупы, што не бачыць відавочных рэчаў, але настолькі баіцца за сваю скуру, што пры кожнай зручнай нагодзе гатовы «пераабуцца». І гэта мы можам назіраць і сёння ў нашым грамадстве. Сістэма засталася амаль такой жа — мала што змянілася».
Аўтар абапіраецца на ўласны досвед
Раман гратэскны, але з неверагодна горкім поглядам на лёс памежжа і яго жыхароў пад савецкай і нямецкай акупацыяй. Пясецкі абапіраецца на ўласны багаты досвед і на досвед соцень тысяч грамадзян, чые жыцці былі зламаныя двума найбуйнейшымі таталітарнымі рэжымамі ХХ стагоддзя — савецкім і нацысцкім.
Спадарыня Святлана падкрэслівае, што Пясецкі дакладна адлюстроўвае светапогляд і паводзіны звычайнага савецкага салдата, выхаванага ў некрытычным захапленні ідэалогіяй і лідарам Савецкага Саюза. Ён высмейвае камуністычную прапаганду, яе пафасны стыль, нахабную хлусню і антыгуманістычны падыход да дасягнення нібыта высокіх мэтаў.
— Мне падаецца, што павышаная гратэскнасць ужытая менавіта для таго, каб паказаць, наколькі трагікамічна выглядае сітуацыя. Мы смяемся, але гэта хутчэй смех скрозь слёзы. Што да сутнасці бальшавізму, то ў мяне ніколі не было “ружовых акуляраў”: я вырасла ў сям’і, дзе казалі праўду. Мае продкі былі рэпрэсаваныя, таму для мяне гэта не было адкрыццём.
Колькі ваўка ні кармі — усё роўна ў лес глядзіць
Галоўны герой кнігі — Мішка Зубаў, «абаронца пралетарыяту», неверагодна самаўпэўнены і ганарлівы сваімі дасягненнямі. У верасні 1939 года ён нібыта вяртае свабоду прыгнечаным грамадзянам Польскай дзяржавы. Насамрэч жа ён прыносіць ім «найвялікшыя дасягненні бальшавізму»: голад, тэрор, галечу, рабства, страх і смерць, якія падаюцца як прагрэс і сапраўдная свабода.
Як заўважае спадарыня Святлана, карыстаючыся ўладай, якой ён валодае, герой рабуе, прыніжае і выказвае пагарду да «буржуазіі» і «паноў» — усіх тых, хто носіць скураныя боты і мае больш, чым ён. На заднім плане пастаянна рэзануюць дзеянні «гераічнага» НКУС, які масава ліквідуе рэальных і ўяўных ворагаў савецкай дзяржавы.
— Колькі ваўка ні кармі — усё роўна ў лес глядзіць. Гэта народная мудрасць, але калі ж слова «воўк» замяніць на «бальшавік», то атрымаецца галоўная думка рамана Сяргея Пясецкага «Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі».
Перадусім — камуністычная ідэя
Паводле суразмоўцы, карціна, намаляваная Пясецкім, надзвычай горкая: гэта свет клінічнай шызафрэніі і поўнага крывадушша. Калі голыя факты супярэчаць прапагандысцкім лозунгам — тым горш для фактаў. Камуністычная ідэя пераўзыходзіць рацыянальнае мысленне, што выразна праявілася на працягу ўсяго ХХ стагоддзя ў пафасных прамовах лідараў СССР, Кубы, Паўночнай Карэі і Кітая.
Пясецкі іранічна паказвае свет, дзе дзяржава, а не асоба, стаіць на першым месцы; дзе ўлада павінна быць безумоўна пакланянай; дзе нельга мець уласнага меркавання, трэба ўсюды шукаць ворагаў, падазраваць усіх і нікому не давяраць. Паводле суразмоўцы, гэтая мадэль мыслення і сёння застаецца актуальнай у яе краіне.
«Я не лічу яго выбітным пісьменнікам»
Разам з тым спадарыня Святлана прызнаецца, што мае крытычны погляд на літаратурныя вартасці Пясецкага.
— Шчыра кажучы, я не лічу яго выбітным пісьменнікам. Ён пачаў пісаць у турме, калі ў вязняў яшчэ была такая магчымасць. Адчуваецца, што ён пісьменнік-дылетант, яму не стае адукацыі. Ён проста апісваў тое, што бачыў і сам перажыў. Але менавіта ў гэтым і ягоная сіла — гэта шчыра, і таму чытаецца лёгка, асабліва гэты твор.
Надалей актуальны
На думку многіх крытыкаў, раман напісаны яскрава і насычаны горкай іроніяй. У ім паказана сутыкненне двух светапоглядаў, адзін з якіх трымаецца на загадах НКУС і прапагандысцкім націску. Твор раскрывае стаўленне савецкіх салдат да жыхароў памежных тэрыторый.
Кніга была забароненая ў Польскай Народнай Рэспубліцы, бо ўяўляла сур’ёзную пагрозу для сістэмы. Сёння, калі праўда пра трагічны лёс памежжа пад савецкай уладай паступова выходзіць на паверхню, раман набывае новае гучанне.
Яго можна разглядаць як своеасаблівую даніну памяці сотням тысяч людзей, якія не перажылі «ўвядзення лепшай у свеце сістэмы».
Павел Залескі
слухайце аўдыёфайл
2026 год аб'яўлены ў Польшчы Годам Сяргея Пясецкага