Як жылі людзі, як развівалася эканоміка на заходнебеларускіх землях у складзе Польшчы да 1939 года і пасля, калі іх анексаваў СССР? У Варшаве, у Інстытуце салідарнасці і мужнасці імя Вітальда Пілецкага выйшла кніга гісторыкаў Мірослава Клусэка (Mirosław Kłusek) і Дам’яна Маркоўскага (Damian Markowski) аб’ёмам 960 старонак Dzieje gospodarcze ziem polskich w latach 1939–1945 («Эканамічная гісторыя польскіх зямель у 1939–1945 гадах»). Як адзначае Ежы Гапыс (Jerzy Gapys), прафесар Універсітэта імя Яна Каханоўскага ў Кельцах, моцным бокам кнігі з’яўляецца крыніцазнаўчая база. Аўтары звярнуліся да матэрыялаў, якія захоўваюцца ў архівах не толькі Польшчы, але і Германіі, Украіны і Беларусі.
Прафесар Дам’ян Маркоўскі з Інстытута салідарнасці і мужнасці імя Вітальда Пілецкага і Інстытута ваенных страт імя Яна Карскага ў кнізе закрануў тэмы, звязаныя з эканамічнай гісторыяй менавіта ўсходніх зямель даваеннай Польшчы — г.зн. тых, што апынуліся пад савецкай акупацыяй, у тым ліку заходнебеларускіх.
— У гісторыі ёсць моманты, якія змяняюць усё. Такім пераломным момантам стаў 1939 год, калі ў выніку савецкай акупацыі на даваенных усходніх тэрыторыях Польшчы практычна цалкам змянілася эканамічная рэальнасць. Уявіце сабе сітуацыю: раптам людзі былі вымушаны плаціць іншай валютай, многія страчвалі кватэры, дамы, агароды або цэлыя прадпрыемствы — гэта значыць большую частку вынікаў сваёй працы, а часам і працы цэлых папярэдніх пакаленняў. З такой рэальнасцю сутыкнулася ўсё насельніцтва ўсходніх ваяводстваў даваеннай Польшчы — не толькі палякі, але і беларусы, украінцы, яўрэі ды іншыя жыхары гэтых зямель, якія мелі польскае грамадзянства. Гэтыя эканамічныя пераўтварэнні закранулі ўсіх і радыкальна змянілі паўсядзённае жыццё на гэтых тэрыторыях.
Кніга Dzieje gospodarcze ziem polskich w latach 1939–1945.
У літаратуры, што публікуецца, напрыклад, у Беларусі або Расіі, часта сцвярджаецца, што ўсходнія ваяводствы даваеннай РП былі «адсталымі» і што пасля іх уключэння ў склад савецкай дзяржавы нібыта павысіўся ўзровень іх эканамічнага развіцця. Але ці так гэта? І як тады разумець нацыяналізацыю, калектывізацыю? Ці не стала штодзённае жыццё мясцовых жыхароў залежаць не столькі ад іх працы, колькі ад патрабаванняў савецкага таталітарнага рэжыму?
— Савецкая прапаганда вельмі часта ў якасці крыніцы інфармацыі выкарыстоўвала польскую прэсу, у якой Польшча падзялялася на так званыя Польшчу A, B і C. Польшча A уключала найбольш эканамічна развітыя рэгіёны, такія як Вялікая Польшча і Верхняя Сілезія, у той час як Польшчу B і C складалі ўсходнія тэрыторыі, якія часта лічыліся эканамічна адсталымі. Аднак рэальнасць была значна больш складаная. На тэрыторыях, якія пазней былі ўключаны ў Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку, знаходзіліся адны з найлепшых польскіх лесапілень, з сучасным абсталяваннем і арганізаваных так, каб лясны рэсурс заставаўся аднаўляльным. Можна сказаць, што гэта была ў значнай ступені экалагічная прамысловасць. Пасля прыходу савецкіх войск многія з гэтых лесапілень былі сапсаваны з-за няправільнага выкарыстання, часткова дэмантаваны і вывезены ўглыб СССР. Калі ж прыйшлі немцы, лесапільні працавалі ў тры змены, каб максімальна выкарыстоўваць сыравіну для патрэб акупанта. Гэты прыклад паказвае, наколькі радыкальна змяняліся гаспадарчыя ўмовы ў залежнасці ад акупанта, а таксама як савецкая прапаганда спрашчала і скажала карціну эканамічнага жыцця ўсходніх ваяводстваў даваеннай Польшчы.
Асобнае пытанне — гэта развіццё сельскай гаспадаркі. У Польшчы не было калгасаў і саўгасаў. А ў СССР не існавала прыватнай уласнасці на зямлю. З чым сутыкнуліся сяляне ў 1939 годзе?
— Што да тэрыторый, якія сталі савецкімі, напрыклад, Вілейскай або Маладзечанскай абласцей БССР, то сельскагаспадарчая вытворчасць у гэтых рэгіёнах за некалькі месяцаў савецкай акупацыі вырасла ўсяго на адну дзясятую. У іншых месцах вытворчасць знізілася, нягледзячы на тое, што была прыцягнута вялікая колькасць тэхнікі і абсталявання, каб штучна і механічна павысіць прадукцыйнасць сельскай гаспадаркі. Парадокс заключаецца ў тым, што гэтыя меры не прынеслі чаканых вынікаў. Спробы «скачка» ў эканоміцы былі несістэмныя і часта прыводзілі да дэградацыі існуючай інфраструктуры і зніжэння якасці прадукцыі. Гэта паказвае, што адной толькі тэхнікі і спроб тэхнічных змен было недастаткова для рэальнага эканамічнага развіцця на акупіраваных тэрыторыях.
Дам’ян Маркоўскі. Фота: Viktar Korbut.
Нельга не ўзгадаць, што на тэрыторыі сучаснай Беларусі працягваюць дзейнічаць прадпрыемствы, якія існавалі яшчэ ў даваеннай Польшчы. Гэта Гродзенская тытунёвая фабрыка «Нёман», ААТ «Шклозавод «Нёман» у Бярозаўцы пад Лідай, у Пінску — запалкавая фабрыка, якая, праўда, закрылася ў 2019 годзе. Прадукцыя гэтых прадпрыемстваў стала сімваламі Беларусі. Гэта паказвае, што асобныя галіны эканомікі на ўсходніх землях даваеннай Польшчы функцыянавалі дастаткова паспяхова.
— Тут быў узгаданы шклозавод «Нёман», размешчаны пад Лідай. Мне здаецца, што падобныя прадпрыемствы, якія былі адноўлены пасля заканчэння Другой сусветнай вайны, прыносілі не толькі матэрыяльную карысць савецкай дзяржаве. Шмат сыравіны і абсталявання было вывезена нацыстамі, але самі прадпрыемствы, такія як шклозавод «Нёман», таксама прыносілі і матэрыяльны прыбытак, і адыгрывалі важную іміджавую ролю. Шклозавод «Нёман» быў не проста прадпрыемствам — гэта быў цэлы сацыяльны цэнтр, які арганізоўваў жыццё мясцовай супольнасці. Пры фабрыцы да 1939 года дзейнічала школа для дзяцей работнікаў, існавалі розныя спартыўныя, адукацыйныя і культурныя аб’яднанні. Гэта паказвае, што прамысловасць у гэтым рэгіёне давала больш, чым проста капітал і прадукцыю — яна стварала нематэрыяльныя даброты і падтрымлівала фарміраванне сацыяльнай ідэнтычнасці. У выпадку шклозавода «Нёман» можна сказаць, што СССР, Беларусь атрымалі выгаду не толькі ў эканамічным, але і ў іміджавым і сацыяльна-культурным вымярэнні.
Віктар Корбут
Слухайце аўдыё