Адказ можна знайсці ў захапляльнай кнізе «Нобелеўская прэмія па літаратуры» К'ела Эспмарка, даўняга члена Шведскай акадэміі, які памёр у 2022 годзе. Падзагаловак тычыцца дылемы, якая суправаджае прэмію з моманту яе стварэння: «Імкненне рэалізаваць бачанне Альфрэда Нобеля», піша «Gazeta Wyborcza».
Што меў на ўвазе сам Нобель? У сваім завяшчанні, напісаным у кастрычніку 1895 года, Альфрэд Нобель загадаў прысуджаць прэмію ў галіне літаратуры чалавеку, які «напіша найбольш выдатны твор у ідэалістычным кірунку».
На працягу дзесяцігоддзяў завяшчанне Нобеля інтэрпрэтавалася як указанне на тое, што прэмія павінна быць прысуджана пісьменнікам, якія спасылаліся на амаль утапічнае бачанне ідэальнага свету.
Істотныя змены адбыліся толькі ў 1920-х гадах. Інтэрпрэтатары завяшчання Нобеля прыйшлі да высновы, што ён меў на ўвазе творы, напісаныя «з сэрцам, адкрытым для чалавецтва». Прэміі былі прысуджаны аўтарам, якія апісвалі панарамы чалавечага лёсу — Уладзіславу Рэйманту, Анатолю Франсу, Джорджу Бернарду Шоу і Томасу Ману.
Аднак у наступным дзесяцігоддзі самай важнай лічылася «карысць для чалавецтва». Выдатнымі лічыліся аўтары антываенных кніг, аўтары, якія выступалі супраць уплыву нацыстаў, і тыя, хто крытыкаваў драпежны капіталізм.
Пасля Другой сусветнай вайны Нобелеўская прэмія па літаратуры пачала разглядацца зноў інакш. Было прызнана, што ўзнагарода павінна дастацца асобам, якія змянілі літаратуру, прысуджацца аўтарам, якія праклалі шлях для новых дасягненняў.
Піянерская эпоха скончылася ў сярэдзіне 1970-х гадоў. У 1977 годзе Артур Лундквіст, даўні член Шведскай акадэміі, напісаў, што ўзнагарода павінна ўручацца пісьменнікам, якія не былі вельмі вядомымі, але заслугоўвалі прызнання дзякуючы ўзнагародзе.
Пасля піянерскай эры і кароткага перыяду прызнання невядомых аўтараў у канцы 1980-х гадоў надышоў час, калі Нобелеўская прэмія прысуджалася аўтарам з розных культур і літаратурных традыцый. Адсюль і хваля ўзнагарод для аўтараў з-за межаў Еўропы.
Пачатак 21 стагоддзя прынёс усё большае ўсведамленне таго, што рашэнні Нобелеўскага камітэту маюць велізарны ўплыў на жыццё лаўрэатаў, а таксама на сусветны кніжны рынак.
Азіраючыся на гісторыю Нобелеўскай прэміі па літаратуры за апошнія два дзесяцігоддзі, Эспмарк адзначае, што пасля ўзнагароджання беларускай пісьменніцы Святланы Алексіевіч Шведская акадэмія пачала ўзнагароджваць аўтараў, чыя літаратура абапіраецца на досвед асобы, якая не абавязкова губляецца ў вялікім свеце, але будуе свой уласны, часта вельмі адметны свет.
ав