«Беларусы» Карскага і «Песні-жальбы» Коласа. Унікальныя беларускія скарбы можна пабачыць у бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта

Цікавую частку гістарчынага кнігадруку, які захоўваецца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта і звязаны з Беларуссю, прадставілі на выставе 20 кастрычніка.

Беларускія выданні пачатку ХХ ст., фонды Бібіліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта

Foto: Э. Жолуд, Беларуская служба, Польскага радыё

Першыя выданні зборнікаў Янкі Купалы, Якуба Коласа, працы Яўхіма Карскага, творы класічнай беларускай літарутуры і першыя нацыянальныя перыдычныя выданні надрукаваныя лацінкай і многае іншае захоўваецца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта. 

Гэты збор дазваляе даследаваць развіццё беларускай мовы, літаратуры і нацыянальнага руху канца XIX — пачатку XX стагоддзя. Цікавую частку гістарчынага кнігадруку, які захоўваецца ў бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэту і звязанны з Беларуссю прадставілі на выставе 20 кастрычніка.

— Мы хацелі паказаць кнігі, звязаныя з Беларуссю і гісторыяй развіцця беларускага нацыянальнага руху. Гэта як навуковыя працы, так і літаратурныя творы, надрукаваныя кірыліцай і лацінкай, якую ў XIX стагоддзі даволі часта выкарыстоўвалі ў беларускіх выданнях. Сярод іх — працы прафесара Карскага, выдадзеныя ў часы Расійскай імперыі, а таксама першыя выданні твораў беларускіх паэтаў, у тым ліку Янкі Купалы. Прадстаўлены і расійскія афіцыйныя выданні канца ХІХ ст., прысвечаныя Расійскай Імперыі. Яны багата ілюстраваныя і сёння вельмі рэдка сустракаюцца ў публічных кнігазборах. Ад самага пачатку гэта былі раскошныя выданні. У нашай бібліятэцы яны захаваліся ў тым ліку дзякуючы яе дзяржаўнаму статусу ў XIX стагоддзі, — расказаў кіраўнік аддзела выданняў ХІХ ст. бібліятэкі Варшаўскага ўніверсітэта Збігнеў Ольчак.

Паводле супрацоўніцы бібліятэкі Наталлі Брэйвы, экспазіцыя прадставіла толькі частку матэрыялаў, звязаных з Беларуссю, але дзякуючы яе падрыхтоўцы бібліятэкарка перанесла шмат пазіцый, звязаных з Беларуссю, са старога папяровага каталогу ў камп'ютарны, што знача аблегчыць працу даследчыкаў і студэнтаў, зацікаўленых беларускай тэматыкай:  

— Беларуская тэматыка прадстаўленая вельмі разнастайна. Да сённяшняй выставы мы падрыхтавалі матэрыялы з этнаграфіі, літаратуры, літаратуразнаўства, мовы, мовазнаўства, а таксама кніжнай графікі. Па-за выставай засталіся матэрыялы з гісторыі, палітыкі, статыстыкі, археаграфіі і геаграфіі, але толькі таму, што мы былі абмежаваныя ў часе і прасторы, — патлумачыла яна.

Сярод прадстаўленых навуковых прац — «Беларусы» Яўхіма Карскага і «Беларускі зборнік» Еўдакіма Раманава. Літаратурную частку склалі, у прыватнасці, «Дудар беларускі» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, Купалавы «Жалейка», «Гусляр» і «Шляхам жыцця», а таксама «Песні-жальбы» Якуба Коласа. Гэтыя асобнікі даюць магчымасць параўнаць афармленне кніг, правапіс і выкарыстанне дзвюх графічных сістэм.

— Падазраю, што нашы чытачы і ўдзельнікі канферэнцыі ніколі раней не бачылі такой колькасці кніжак, выдадзеных беларускай лацінкай. Беларуская лацінка таксама развівалася. Даследчыкі і літаратары шукалі магчымасці як найлепш перадаць беларускую фанетыку. Таму нават у звыклай нам лацінцы з’яўляліся дадатковыя знакі, якія могуць здзівіць, — адзначыла Наталля Брэйва.

Удзельнікі Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Польска-беларускія моўныя, літаратурныя і культурныя сувязі» наведваюць выставу. Бібіліятэка Варшаўскага ўніверсітэта, 20 кастрычніка 2026 г.

На выставе можна было пабачыць і «Мову беларускую» Язэпа Лёсіка з лацінкавым тытульным аркушам «Mova biełaruskaja», а таксама «Беларускі каляндар «Нашай нівы» на 1911 год». Каляндар адлюстроўваў выдавецкую дзейнасць, звязаную з газетай, і пашыраў кола чытачоў тагачаснай беларускай літаратуры.

Бібліятэкарка звярнула ўвагу і на ўмовы, у якіх з’яўляліся гэтыя кнігі:

— Беларусы і даследчыкі беларускай тэматыкі мелі велізарныя цяжкасці з выданнем кніжак па-беларуску альбо кніжак, якія датычыліся Беларусі. Таму аўтары былі вымушаныя шукаць, дзе можна было б такую кніжку выдаць. Гэта мог быць Пецярбург, Львоў, Вільня. Вельмі рэдка сустракаецца Мінск. Напрыклад, Дуніну-Марцінкевічу ўдалося выдаць кніжкі ў Мінску.

Выставу ў бібіліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта падрыхтавалі да Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Польска-беларускія моўныя, літаратурныя і культурныя сувязі», якая прайшла 19–20 кастрычніка з нагоды 70-годдзя Кафедры беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. Прэзентацыя кніг стала часткай абмеркавання мінулага, сучаснасці і будучыні беларускага кнігадруку.

Эдуард Жолуд 

Слухайце аўдыё!