Спрэчка вакол Канстытуцыйнага суда (КС) — адзін з самых складаных і адначасова ключавых палітыка-прававых канфліктаў у Польшчы XXI стагоддзя. Хоць з пункту гледжання звычайнага грамадзяніна барацьба за судовыя пасады можа здавацца абстрактнай дыскусіяй юрыстаў, насамрэч яна непасрэдна закранае асновы дзяржавы: хто мае права канчаткова тлумачыць законы, якія прававыя нормы абавязковыя для грамадзян і ці падлягаюць рашэнні ўлады незалежнаму кантролю.
I. Чаму Канстытуцыйны суд важны для звычайнага паляка?
Канстытуцыйны суд — гэта орган, галоўная задача якога заключаецца ў тым, каб сачыць за адпаведнасцю ўсіх законаў, прынятых Сеймам і Сенатам, Канстытуцыі Рэспублікі Польшча — найвышэйшаму закону краіны.
Для грамадзяніна гэта азначае прававую бяспеку. Калі ўрад або парламент прыме закон, які, напрыклад, уводзіць несправядлівыя падаткі, абмяжоўвае свабоду слова, права ўласнасці або грамадзянскія свабоды, менавіта Канстытуцыйны суд мае паўнамоцтвы прызнаць такія палажэнні неканстытуцыйнымі і выключыць іх з прававой сістэмы.
Калі гэтая функцыя паралізаваная або ставіцца пад сумнеў, узнікаюць наступныя праблемы:
- Прававы хаос. Суды агульнай юрысдыкцыі, дзяржаўныя ўстановы і грамадзяне не ведаюць, якія судовыя рашэнні і законы насамрэч маюць юрыдычную сілу.
- Рызыка самавольства ўлады. Парламенцкая большасць можа прымаць любыя законы, не баючыся, што іх аспрэчыць незалежны орган.
II. Вытокі спрэчкі. З чаго ўсё пачалося?
Карані крызісу сягаюць восені 2015 года, калі пасля кіравання кааліцыі «Грамадзянская платформа» — «Польская сялянская партыя» (PO–PSL) да ўлады прыйшла партыя «Права і справядлівасць» (PiS).
- 8 кастрычніка 2015 года — Сейм, у якім большасць яшчэ належала кааліцыі PO–PSL, абраў пяць суддзяў Канстытуцыйнага суда: трох — на месцы суддзяў, тэрмін паўнамоцтваў якіх заканчваўся ў лістападзе, і двух — на месцы, што вызваляліся ў снежні, ужо пасля парламенцкіх выбараў. Апазіцыя раскрытыкавала гэты выбар, а прэзідэнт Анджэй Дуда адмовіўся прымаць прысягу ў абраных суддзяў.
- 25 лістапада 2015 года — Сейм новага склікання, у якім большасць атрымала PiS, ануляваў гэтыя пастановы.
- 2–3 снежня 2015 года — Сейм абраў пяць новых суддзяў, сярод якіх былі Юлія Пшылэмбская, Марыюш Мушыньскі, Генрык Цёх і Лех Мараўскі (Julia Przyłębska, Mariusz Muszyński, Henryk Cioch i Lech Morawski). Уначы прэзідэнт прыняў прысягу ў чатырох з іх — непасрэдна перад пасяджэннем Канстытуцыйнага суда.
- 3 снежня 2015 года — Канстытуцыйны суд пад старшынствам Анджэя Жэпліньскага пастанавіў, што абранне трох суддзяў на месцы, якія вызваляліся ў лістападзе, адпавядала Канстытуцыі, а двух суддзяў на снежаньскія вакансіі — не.
- 9 снежня 2015 года — прысягу склала пятая суддзя Юлія Пшылэмбская.
У выніку трое суддзяў, абраных новым Сеймам, — Цёх, Мараўскі і Мушыньскі — занялі месцы, якія, паводле рашэння Суда, ужо былі законна замешчаныя. Крытыкі назвалі іх «суддзямі-дублёрамі».
III. Вайна законаў і параліч (2016–2024)
Новая парламенцкая большасць пачала змяняць правілы працы Канстытуцыйнага суда. Яна прымала чарговыя папраўкі да закона аб КС, якія, сярод іншага, патрабавалі разгляду спраў поўным складам з 13 суддзяў і прыняцця рашэнняў большасцю ў дзве траціны галасоў.
Канстытуцыйны Суд прызнаваў гэтыя нормы неканстытуцыйнымі. Урад прэм'ер-міністра Беаты Шыдла ў сваю чаргу адмаўляўся публікаваць яго рашэнні ў афіцыйным «Весніку законаў» (Dziennik Ustaw), сцвярджаючы, што яны былі вынесеныя з парушэннем новых палажэнняў, якія самі сталі прадметам абскарджання.
Напрыканцы 2016 года скончыўся тэрмін паўнамоцтваў старшыні КС Анджэя Жэпліньскага. Кіраўніцтва КС узначаліла Юлія Пшылэмбская, якая дапусціла «суддзяў-дублёраў» да разгляду спраў. Многія даказвалі, што працэдура яе абрання змяшчала сур'ёзныя парушэнні, аднак КС працягваў працу ў новым складзе.
У наступныя гады КС вынес некалькі гучных рашэнняў, у тым ліку аб узмацненні жорсткасці заканадаўства аб абортах у 2020 годзе і аб вяршэнстве польскай Канстытуцыі над правам Еўрапейскага Саюза ў 2021 годзе.
Гэтыя рашэнні выклікалі крытыку міжнародных інстытуцый:
- Еўрапейскі суд па правах чалавека ў маі 2021 года пастанавіў, што склад Канстытуцыйнага суда з удзелам суддзі-дублёра не адпавядае патрабаванню аб «судзе, створаным на падставе закона».
- Еўрапейская камісія і Венецыянская камісія неаднаразова звярталі ўвагу на парушэнні прынцыпаў вяршэнства права ў Польшчы.
IV. Новы этап канфлікту: 2026 год і барацьба за большасць
Пасля змены ўлады восенню 2023 года новая кіроўная кааліцыя — «Грамадзянская кааліцыя», «Трэці шлях» і «Левыя» (Koalicja Obywatelska, Trzecia Droga i Lewica) — распачала спробы перагледзець статус Канстытуцыйнага суда з дапамогай парламенцкіх пастаноў і новых законаў. Сярод прынятых мер было і прыпыненне публікацыі яго рашэнняў.
Сітуацыя рэзка абвастрылася вясной 2026 года, калі скончыўся тэрмін паўнамоцтваў чарговай групы суддзяў.
1 красавіка прэзідэнт Караль Наўроцкі прыняў прысягу ў двух новых суддзяў. Астатнія чацвёра тады не атрымалі магчымасці скласці прысягу перад прэзідэнтам і зрабілі гэта падчас урачыстай цырымоніі ў Сейме разам з двума суддзямі, якія ўжо раней прынеслі прысягу перад кіраўніком дзяржавы.
Галоўным прадметам спрэчкі стала пытанне, ці мае юрыдычную сілу прысяга, складзеная ў Сейме без прысутнасці прэзідэнта, і ці мае прэзідэнт права адмовіцца прымаць такую прысягу.
Бок спрэчкі
|
Дзеянні і пазіцыя
|
Прававая аргументацыя
|
Большасць у Сейме і ўрад
|
Абранне новых суддзяў; прынясенне імі прысягі ў Сейме ў прысутнасці натарыуса і былых старшыняў Канстытуцыйнага суда.
|
Прынясенне прысягі перад прэзідэнтам — гэта тэхнічнае патрабаванне; нежаданне прэзідэнта прыняць прысягу не можа блакаваць волю Сейма.
|
Прэзідэнт Караль Наўроцкі
|
Прыняцце прысягі толькі ў 2 з 6 абраных суддзяў (адмова прыняць прысягу ў астатніх).
|
Прэзідэнт мае права правяраць магчымыя фармальныя парушэнні ў парламенцкай працэдуры перад прыняццем прысягі.
|
Старшыня Канстытуцыйнага суда Багдан Свянчкоўскі
|
Нядопуск суддзяў, абраных Сеймам, да разгляду спраў і вынясення рашэнняў; абвінавачванні ўрада ў «дзяржаўным перавароце».
|
Прынясенне прысягі без удзелу прэзідэнта з'яўляецца незаконным і несапраўдным у адпаведнасці з законам аб Канстытуцыйным судзе.
|
Абвастрэнне крызісу ў ноч з 30 на 31 кастрычніка каля будынка Канстытуцыйнага суда ў Варшаве
У пятніцу Анна Корвін-Пятроўская, спасылаючыся на свой статус суддзі з найбольшым стажам, выдала распараджэнне аб неадкладным прыпыненні выканання службовых абавязкаў старшынёй КС Багданам Свянчкоўскім (Bogdan Świączkowski) і яго намеснікам Барталамеем Саханьскім (Bartłomiej Sochański). Фактычна гэта азначала іх адхіленне ад працы.
Сітуацыя дасягнула кульмінацыі, калі новаабраныя суддзі і прадстаўнікі кіроўнай большасці паспрабавалі прыступіць да выканання сваіх абавязкаў у будынку Канстытуцыйнага суда.
У адказ адбыліся наступныя падзеі:
- Унутры будынка КС забарыкадавалася група з сямі суддзяў, прызначаных цяперашняй парламенцкай большасцю. Перад будынкам прайшла дэманстрацыя апазіцыйных палітыкаў. Багдана Свянчкоўскага не прапусціў на тэрыторыю аб'екта кардон супрацоўнікаў праваахоўных органаў.
- Прэзідэнт Караль Наўроцкі адмяніў дыпламатычны візіт у Сенегал і ўначы прыбыў у сядзібу Канстытуцыйнага суда. Гэта прывяло да вострай слоўнай перапалкі, штурханіны і фізічных сутычак з суддзямі, якія знаходзіліся на месцы.
- Багдан Свянчкоўскі выдаў уласнае распараджэнне, у тым ліку абвясціўшы непрацоўныя дні для супрацоўнікаў КС. У сваю чаргу прэзідэнт Наўроцкі распачаў тэрміновыя кансультацыі з лідарамі парламенцкіх партый.
V. Дыпламатычны кантэкст: адстаўкі паслоў і міжнароднае вымярэнне
Падзеі вакол Канстытуцыйнага суда адразу адбіліся на знешняй палітыцы і польскай дыпламатыі. Найбольш яскравым праяўленнем гэтага сталі гучныя адстаўкі польскіх дыпламатаў.
Пратэст дыпламатаў
Якуб Кумох (Jakub Kumoch), пасол Польшчы ў Кітаі, і Павел Солях (Paweł Soloch) пасол Польшчы ў Румыніі, былы кіраўнік Бюро нацыянальнай бяспекі, публічна абвясцілі аб адстаўцы са сваіх пасад.
Абодва непасрэдна звязалі свае рашэнні з крызісам вакол Канстытуцыйнага трыбунала і ацэнкай дзеянняў улады як супярэчных закону.
Рэакцыя Міністэрства замежных спраў
Міністр замежных спраў Радаслаў Сікорскі (Radosław Sikorski) прыняў да ведама заявы дыпламатаў аб адстаўцы, аднак рэзка раскрытыкаваў форму, у якой яны былі пададзеныя.
Кіраўнік польскай дыпламатыі назваў непрафесійным публічнае абвяшчэнне аб адстаўцы ў сацыяльных сетках і заявіў, што гэтыя дыпламаты спынілі прадстаўляць Рэспубліку Польшча.
Чаму свет сочыць за польскім Канстытуцыйным судом?
Падзеі вакол Канстытуцыйнага суда прыцягнулі ўвагу замежных сродкаў масавай інфармацыі. Яны прадстаўляюць канфлікт як сур'ёзны дзяржаўна-прававы крызіс, у якім абодва бакі ставяць пад сумнеў законнасць дзеянняў сваіх апанентаў.
Міжнародны кантэкст спрэчкі мае асаблівае значэнне па трох прычынах.
1. Надзейнасць Польшчы як саюзніка
Краіна, у якой працягваецца глыбокая спрэчка аб законнасці дзейнасці найвышэйшых судовых органаў і дзе паслы падаюць у адстаўку на знак пратэсту супраць дзеянняў уласных уладаў, страчвае рэпутацыю стабільнага дыпламатычнага партнёра.
2. Прававая стабільнасць у эканоміцы і інвестыцыях
Замежныя інвестары прымаюць рашэнні з улікам стабільнасці прававой сістэмы. Спрэчка аб тым, ці з'яўляюцца судовыя рашэнні законнымі, павялічвае рызыкі для бізнесу.
3. Адпаведнасць міжнароднаму праву і праву Еўрапейскага Саюза
Еўрапейскі Саюз і Еўрапейскі суд па правах чалавека ўжо шмат гадоў прытрымліваюцца пазіцыі, што адсутнасць незалежнай судовай сістэмы парушае ўстаноўчыя дагаворы ЕС і Еўрапейскую канвенцыю па правах чалавека.
VI. Падсумаванне: у чым сутнасць праблемы?
Крызіс вакол Канстытуцыйнага суда— гэта не проста спрэчка вакол канкрэтных асобаў або палітычная вайна двух лагераў. Гэта сістэмны канстытуцыйны тупік.
З аднаго боку, новая парламенцкая большасць спрабуе аднавіць — у сваім разуменні — вяршэнства права і ліквідаваць наступствы рашэнняў, прынятых у 2015–2023 гадах. Для гэтага яна выкарыстоўвае парламенцкія пастановы і нетыповыя працэдуры, напрыклад прынясенне прысягі ў прысутнасці натарыуса.
З другога боку, прэзідэнт і ранейшае кіраўніцтва Канстытуцыйнага суда расцэньваюць гэтыя дзеянні як незаконнае перавышэнне паўнамоцтваў і «дзяржаўны пераварот». Спасылаючыся на фармальныя палажэнні законаў, яны блакуюць змены.
Польшча апынулася ў сітуацыі глыбокага канстытуцыйнага крызісу. Абодва бакі спрэчкі прапануюць розныя інтэрпрэтацыі прававых нормаў, якія рэгулююць абранне суддзяў і дзейнасць Канстытуцыйнага суда. Адсутнасць узгодненага спосабу вырашэння канфлікту падрывае давер да дзяржаўных інстытутаў і ўзмацняе прававую нявызначанасць.
Падрыхтавала Катажына Сэман (Канал Замежнага вяшчання Польскага радыё)