У ноч з 12 на 13 снежня 1981 года згодна з пастановай Дзяржаўнай рады і па патрабаванні Вайсковай рады нацыянальнага выратавання на тэрыторыі ўсёй Польскай Народнай Рэспублікі было ўведзена ваеннае становішча. Увядзенне ваеннага становішча адбылося з парушэннем тагачаснай Канстытуцыі і было спробай знішчыць дэмакратычныя працэсы, якія пачаліся са стварэння Незалежных прафсаюзаў «Салідарнасць» у жніўні 1980 года.
13 снежня 1981 года надзеі палякаў на вяртанне свабоды былі знішчаныя, кажа дырэктар Музея гісторыі Польшчы. Роберт Костра(Robert Kostro) нагадвае, што ўвядзенне ваеннага становішча жорстка закончыла перыяд так званага карнавалу «Салідарнасці», які пачаўся ў 1980 годзе з падпісання жнівеньскіх пагадненняў:
- Калі раптам можна было гаварыць усё, або амаль усё. Большасць палітвязняў была вызваленая. Узнік моцны прафсаюз, які на самой справе быў буйным незалежніцкім рухам. Аднак усё гэта перашкаджала камуністычнай уладзе, паколькі нішчыла ейную манаполію. Менавіта таму камуністычныя ўлады ПНР вырашылі ўвесці ваеннае становішча і знішчыць рух «Салідарнасць».
Увядзенне ваеннага становішча прыпыніла вяртанне поўнай свабоды ў Польшчы на некалькі гадоў, лічыць старшыня Інстытута нацыянальнай памяці Караль Наўроцкі (Karol Nawrocki).
-Калі б не рашэнні Ярузэльскага і вайсковай камуністычнай гунры; калі б голас «Салідарнасці» не быў здушаны 13 снежня 1981 года, то магчыма Польшча і Цэнтральна-Усходняя Еўропа хутчэй дачакаліся б свабоды.
Падчас ваеннага становішча ў ПНР загінулі каля 100 чалавек, каля дзесяці тысяч апазіцыянераў былі інтэрнаваныя, тысячы людзей былі рэпрэсаваныя, выкінутыя з працы і адлічаныя з універсітэтаў, за прыналежнасць да «Салідарнасці» ці за супраціў уладзе.
Адной з наймалодшых ахвяраў ваеннага становішча быў вучань варшаўскага ліцэя імя Мікалая Рэя Эміль Барханьскі, які за сваю антыкамуністычную дзейнасць заплаціў найвышэйшую цану. Сябра ўспамінае апазіцыянэр, бард Лешэк Чайкоўскі(Leszek Czajkowski):
- Эміль аганізаваў акцыю па абліцці фарбай помніка Дзяржынскаму. Быў затрыманы падчас нелегальнага друкавання кнігі. Сядзеў два тыдні ў арышце, дзе яго можна збілі і прымусілі даць фальшывыя паказанні. Эміль расказваў, што яго жорстка катавалі з выкарыстаннем сталінскіх метадаў.
Пасля вызвалення з-пад варты Эміль Барханьскі планаваў адмяніць свае паказанні, а наступны допыт быў прызначаны на 17 чэрвеня 1982 года. Аднак 3 чэрвеня цела Эміля было знойдзенае ў Вісле. У гібелі хлопца ніхто не быў абвінавачаны.
Войцех Ярузэльскі і Чэслаў Кішчак ухіліліся ад крымінальнай адказнасці за незаконнае ўвядзенне ваеннага становішча. Адказнасці пазбеглі таксама многія іншыя асобы, адказныя за тагачасныя рэпрэсіі, у тым ліку забойствы.
Кіраўнік Упраўлення па справах ветэранаў і рэпрэсаваных асоб падкрэсліў, што дзяржава клапоціцца пра актывістаў антыкамуністычнай апазіцыі толькі некалькі апошніх гадоў. Ян Юзэф Каспшык(Jan Józef Kasprzyk) падкрэсліў, што да 2015 года ніхто не ставіўся да актывістаў пераыяду 1956-1989 гадоў, як да ветэранаў:
-Толькі з 2015 года, дзякуючы закону, згаданыя асобы ахопленыя дапамогай Упраўлення па справах ветэранаў і рэпрэсаваных асоб. У сваю чаргу дзякуючы чарговым папраўкам, унесеным у згаданы закон іх прывілеі былі зраўнаныя з ваеннымі ветэранамі, бо хоць яны не змагаліся са зброяй у руках, усё ж яны змагаліся за тое ж самае – за незалежнасць і свабоду Польшчы.
З нагоды 40-ой гадавіны ўвядзення ў Польшчы ваеннага становішча па ўсёй краіне праходзяць шматлікія мерапрыемствы канферэнцыі, канцэрты, прабегі свабоды іг.д. Архіў Інстытута нацыянальнай памяці запусціў «Базу інтэрнаваных ва ўмовах ваеннага становішча». Гэта частка праекта «Польскія месяцы – снежань 1981 г». У базе даных прадстаўленая інфармацыя аб больш чым 9 400 інтэрнаваных асобах. Праект рэалізуецца ў 2021-2022 гадах. Яго асноўная задача – прадставіць поўны спіс інтэрнаваных на падставе Дэкрэта Дзяржаўнай Рады ПНР аб ваенным становішчы. База даных будзе ўтрымліваць не толькі інфармацыю аб асобах, затрыманых па палітычных матывах, але і аб інтэрнаваных па іншых прычынах, напрыклад, аб партыйных чыноўніках Польскай аб'яднанай рабочай партыі. Базу можна знайсці па адрасе: www.13grudnia81.pl. Раздзел «Інтэрнаваныя» будзе дапоўнены інтэрактыўнай картай месцаў інтэрнавання і статыстыкай Міністэрства ўнутраных спраў ПНР адносна інтэрнаваных.
У сваю чаргу грамадскае Польскае радыё выпусціла двухдыскавы альбом: «Каб Польшча была Польшчай», які ўтрымлівае шмат раней неапублікаваных матэрыялаў, як аўдыя, так і фотаздымкаў і дазваляе па-новаму зірнуць на ваеннае становішча. Дырэктарка Архіву Польскага радыё Эльжбета Бэрус-Тамашэўска(Elżbieta Berus-Tomaszewska) звярнула ўвагу на ўнікальныя матэрыялы, якія змешчаныя ў ілюстраваным выданні, якое суправаджае альбом:
- Нам удалося знайсці зусім унікальныя рэчы. Мы гэтага нават не чакалі. Гаворка ідзе, напрыклад, пра рукапісы пропаведзяў ксяндза Ежы Папялушкі, а таксама ўспаміны ўдзельнікаў набажэнстваў за Айчыну, якія службыў ксёндз Папялушка. Яны расказваюць пра атмасферу і эмоцыі ўдзельнікаў.
У сваю чаргу Інстытут нацыянальнай памяці заклікае палякаў далучыцца да кампаніі «Запалі святло свабоды» па ўшанаванні памяці ўсіх ахвяраў ваеннага становішча. Дырэктар аддзела адукацыі Інстытута нацыянальнай памяці Адам Глябовіч(Adam Hlebowicz) паясняе, што акцыю традыцыйна ў 19.30 на плошчы Пілсудскага інаўгуруе прэзідэнт Анджэй Дуда:
- Прэзідэнт ужо некалькі гадоў прымае ўдзел у інаўгурацыі згаданай акцыі на плошчы Пілсудскага. У сваю чаргу сёлета, па ініцыятыве Анджэя Дуды, «святло свабоды» будзе запаленае па ўсяе Польшчы, напрыклад, у розных дзяржаўных установах. Дзякуючы супрацы з МЗС, у цырымоніі на плошчы Пілсудская апрача прэзідэнта прымуць таксама ўдзел амбасадары тых краінаў, якія тады былі салідарныя з Польшчай.
Акцыя «Запалі святло свабоды» адносіцца да тысяч свечак, якія жыхары свабоднага свету запалілі ў знак салідарнасці з жыхарамі Польшчы напярэдадні Калядаў 1981 года. Да жэсту салідарнасці з палякамі тады заклікаў прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган. У сваю чаргу ўвечары ў Польскім тэатры ў Варшаве адбудзецца канцэрт «Навошта нам свабода?». Гэта незвычайнае мультымедыйнае шоу, падчас якога прагучаць вельмі сімвалічныя для таго перыяду творы. Трансляцыя канцэрта пачнецца ў 20:15 у TVP 1, на канале IPNtv і Youtube.
IAR/аз