«Пара маладых волатаў, кашубскія Адам і Ева, малююць пальцамі вуліцы і гуляюць з квадратамі дамоў. У руцэ волата дрыжыць хмарачос, чайкі ляцяць з мора ў белых, зацягнутых туманам аблоках. Яны назіраюць, як з адхонаў дзіцячых гульняў нараджаецца маленькая Гдыня, заўтрашняя волатка».
Так пра Гдыню пісаў вядомы польскі паэт, рэпарцёр, і аўтар папулярных гістарычных раманаў Францішак Фэнікоўскі. Гэты верш з архіўнага запісу «Гдыня на службе Рэчы Паспалітай» мы ўзгадваем адмыслова 10-га лютага, бо сёння польскі горад Гдыня адзначае 100-годдзе надання гарадскіх правоў. Менавіта ў гэты дзень у 1926-м годзе Савет Міністраў Польшчы выдаў пастанову, згодна з якой Гдыня атрымала статус гораду.
Сёння Гдыня – гэта горад, які захаваў шмат у чым вясковую тоеснасць: тут усе ведаюць адзін аднаго, практычна ўсіх абʼядноўвае нейкая агульная гісторыя, звязаная з марскім жыццём, ці з гарадскім рынкам. Разам з тым, гэта яшчэ горад усіх аптымістаў ды прадпрымальных людзей, нашчадкаў тых, хто шукаў тут польскае Эльдарада, залатую жылу, каб развіваць прамысловасць ці нейкі бізнес, тлумачыць кіраўнік Аддзелу камунікацыі ды рэкламы Музею гораду Гдыні Міхал Мегань.
— Наданне Гдыні гарадскіх правоў было дэманстрацыяй найвялікшага сацыяльнага пераўвасаблення Другой Польскай Рэспублікі, аднаго з найбуйнейшых у гісторыі Польшчы, была сімвалам той актыўнасці і прадпрымальнасці новай адроджанай Польшчы, якая набіралася сіл.
Аднак Гдыня магла і не стаць горадам, бо мела моцных канкурэнтаў у тыя часы, зазначае эксперт.
— Іншыя суседнія вёскі маглі стаць горадам, бо існавалі лабісцкія групы, каб новы горад называўся Хілонія або Аксіўе, бо гэта былі значна больш заможныя вёскі. У Хілоніі быў паліцэйскі ўчастак, некалькі кавярняў і матэляў. Былі высокія шматкватэрныя дамы, тры чатырохпавярховыя будынкі ў той час, як у Гдыні былі толькі кашубскія хаты. Аксіўе з яго сярэднявечнай традыцыяй, найстарэйшым касцёлам у рэгіёне, прысвечаным св. Архангелу Міхаілу, было важным рэлігійным і палітычным цэнтрам на працягу многіх гадоў. Гдыня ж была проста турыстычным месцам недзе ў цені суседзяў.
Гарадскі статус і далейшая разбудова Гдыні – гэта вынік высілкаў цэлага шэрагу актыўных і таленавітых людзей, зазначае адмысловец.
— Гэта былі сапраўдныя гаспадары з кашубскіх семʼяў, якія змагаліся за польскую ідэнтычнасць яшчэ да аднаўлення незалежнасці. Антоні Абрахам - актывіст кашубскай супольнасці, стараста вёскі Антоні Ясінскі з Хілоніі і першы польскі мэр Ян Рацкі, якія выкарысталі свой уплыў для папулярызацыі Гдыні. У нейкі момант, дзякуючы іх ініцыятыве і клопату пра яшчэ сельскую Гдыню, сюды пачалі прыязджаць турысты ды вядомыя асобы, каб паказацца на людзях. Так у Гдыню завіталі Стэфан Жэромскі і выдатны спявак Ян Кепура ды іншыя. Тут трэба было быць, тут нараджалася эліта другой Польскай Рэспублікі, – рухавік прадпрымальніцтва і культурнага жыцця. Такія дзеячы, як Юліян Румель, заснавальнік таварыства «Żegluga Polska», «Imka», клуба Rotary, і іншых ініцыятыў. З сучаснага пункту гледжання, гэта былі гіперактыўныя або нават неймаверна крэатыўныя людзі, якія былі чальцамі ўпраў розных устаноў, шматлікіх клубаў і займаліся грамадскай дзейнасцю. Усё гэта і сёння прысутнічае ў Гдыні, таму што гэта гдыньскі ген, ДНК гораду, народжаны з цяжкай працы, грамадскай актыўнасці мясцовых жыхароў і ўсіх імігрантаў, якія прыехалі сюды будаваць горад.
Дзякуючы гэтаму дынамізму Гдыня вельмі хутка ператварылася з вёскі ў вялікі горад. У 1939 годзе, напярэдадні Другой сусветнай вайны, тут жыло 120 000 чалавек, – сапраўдны буйны мегаполіс, дадае гісторык.
— Тэмпы і маштабы будаўніцтва былі велізарнымі, што спараджала праблемы для людзей, якія прыбывалі з іншых рэгіёнаў краіны, бо інфраструктура не паспявала. Вакол гораду ў суседніх вёсках паўсталі некандыцыйныя жылыя масівы, якія будаваліся з любых даступных матэрыялаў, пра што сведчаць назвы Мексіка, Віфлеем ці Абісінія. У пэўны момант гораду давялося засяродзіцца на будаўніцтве шматкватэрных дамоў, сацыяльнага жылля. Яшчэ сюды прыязджалі прадпрымальнікі, асабліва з Познані і Варшавы, каб укласці свой капітал, напрыклад, будуючы кінатэатры. У міжваенны перыяд у Гдыні было каля дзясятка папулярных кінатэатраў, а таксама рэстаранаў. Мясцовая супольнасць, карэнныя жыхары Гдыні - кашубы, спачатку недаверліва ставілася да новапрыбылых. Аднак у нейкі момант варожасць ці недавер зніклі па вельмі абʼектыўных прычынах: змяшаныя шлюбы. Гдыня стала мяшанкай, мазаікай розных культур, пра што сведчыць сталы жыхароў Гдыні падчас святаў, дзе разам з традыцыйнымі мясцовымі паморскімі стравамі стаіць куцця. З гэтага плавільнага катла нарадзіўся агульны множнік: аптымізм Гдынян, бо тыя, хто прыехаў сюды, нават нягледзячы на вельмі цяжкія ўмовы, змаглі дасягнуць поспеху.
У 1930-ыя гады горад вельмі добра развіваўся эканамічна.
— Кола эканомікі раскруцілася ў 1930-я гады, калі развіўся гандаль паміж Гдыняй і замежнымі краінамі, асабліва Швецыяй. У горадзе выразна бачныя сляды шведскіх сувязяў. Мы экспартавалі вугаль з Гдыні пасля таго, як была пабудавана вугальная магістраль, чыгунка, якая злучала Сілезію з Памераніяй. Вугаль ішоў у Швецыю, а да нас адтуль плыла медная руда. Гэта быў вельмі плённы гандаль. У Гдыні засталася вуліца Хутніча, дзе мясціліся ліцейныя заводы, і праектаваўся канал. Гдыньскі порт павінен быў быць злучаны з раёнамі сучасных Мастоў і Мехелінкаў, дзе быцьме велізарны прамысловы комплекс. Планавалася пабудаваць найбуйнейшы порт у Еўропе на той час, які акружаў бы Пуцк, і стварыць штучны востраў Кемпа Аксіўская. Незадоўга да пачатку Другой сусветнай вайны ў Гдыні быў пабудаваны прыгожы аэрапорт. Што праўда, ён знаходзіўся ў горадзе Румя, але рэйсы выконваліся ў Злучаныя Штаты і на далёкія кантыненты, адсюль адпраўляліся ў мора вялізарныя трансатлантычныя лайнеры.
На жаль гэты працэс спыніў пачатак ІІ Сусветнай вайны, зазначае адмысловец.
— У адрозненне ад суседняга Гданьску ці іншых гарадоў Памераніі, цэнтр Гдыні моцна не пацярпеў ад вайны, але порт быў цалкам разбураны, як і ўскраіны горада, дзе адбываліся жорсткія баі паміж савецкай і нямецкай арміямі. Ахвярамі сталі ўсе жыхары былых кашубскіх вёсак, далучаных да Гдыні. Да сярэдзіны 1950-х гадоў уваход у гдыньскі порт быў фактычна заблакаваны лінкорам «Гнейзенау», які амаль дзесяць гадоў рэзалі на кавалкі. Гэта дэманструе маштаб разбурэнняў і велізарную колькасць працы, якая спатрэбілася, каб Гдыня вярнулася да нармальнага жыцця.
Што можна сказаць пра сённяшнюю Гдыню: горад жыве мінулымі поспехамі ці глядзіць у будучыню?
— Гдыняне вельмі чула ставяцца да свайго гораду; яны жывуць і дыхаюць Гдыняй. Гэта бачна ў Інтэрнэце, дзе кожны архіўны фотаздымак каментуецца, жыхары дзеляцца ўспамінамі. Нягледзячы на гарадскі статут, Гдыня захоўвае сельскі характар у пазітыўным значэнні, бо тут усе ведаюць адзін аднаго, практычна кожны мае супольную гісторыю, звязаную з морам ці гандлем. Шмат нашчадкаў тых актыўных палякаў, якія шукалі ў Гдыні польскае Эльдарада, залатую жылу, для свайго бізнесу. Такім чынам, Гдыня – горад аптымістаў, горад тых, хто адстойвае інтарэсы гораду, але таксама глядзіць на горад з вялікай пяшчотай.
Сённяшнія жыхары Гдыні клапоцяцца пра свой горад, даглядаюць яго і ствараюць вельмі моцную супольнасць, кажа Міхал Мегань.
— Насамрэч, не ў кожнага ёсць магчымасць жыць у горадзе, дзе, з аднаго боку, невялікія Кашубскія горы, вышынёй 207 метраў над узроўнем мора, дзе ляжыць снег, а з другога – ужо цёпла і ў сапраўдны прыморскі бульвар. У нас захаваліся рэшткі старых будынкаў 19 стагоддзя, а побач стаяць прыгожыя мадэрнісцкія дамы. Гэта сумесь, але ў яе можна адразу закахацца. Ёсць прымаўка, што людзі працуюць у Гданьску, балююць у Сопаце, а жывуць у Гдыні. Ёсць нешта ў прывабнасці Гданьску, яго грандыёзнай гісторыі, яго манументальнасці, звязанай з рознымі падзеямі, такімі як жнівень 1980 года ці гісторыя Тэўтонскага ордэна. Сопат, вядома ж, мае самы вялікі пірс і магчымасці для адпачынку. Гдыня ж – гэта спакойнае, але дынамічнае месца, дзе праходзяць шматлікія культурныя мерапрыемствы. У апошнія гады Гдыня стала культурным цэнтрам дзякуючы Фестывалю польскага кіно і вядомаму ва ўсёй Еўропе Фестывалю Open'er. З іншага боку, дзякуючы блізкасці да прыроды, бо Гдыня ў значнай ступені складаецца з лясоў, да мора і ландшафтнага пакта, горад стаў месцам, дзе можна перавесці дыханне, а потым поўным энергіі рушыць у Гданьск ці Сопат.
Размаўляў Юры Ліхтаровіч