«Христо́с воскре́се! Вои́стину воскре́се!» так вітаюцца вернікі Праваслаўнай Царквы ў Польшчы на Вялікдзень. Чаму менавіта цяпер праваслаўныя святкуюць Вялікдзень? Колькі праўды ў міфах пра тое, што праваслаўе ў Польшчы — гэта перажытак падзелаў, ці можа кожны ўвайсці ў царкву? Пра ўсё гэта ў матэрыяле Ёланты Смялоўскай і Юрася Ліхтаровіча.
Год за годам мільёны хрысціян у Польшчы святкуюць Вялікдзень. Але не заўсёды ўсе адначасова. У гэтым годзе вернікі Праваслаўнай Царквы святкуюць Вялікдзень тыдзень пасля католікаў.
Праваслаўныя — другая па велічыні рэлігійная група ў Польшчы. Паводле дадзеных Цэнтральнага статыстычнага ўпраўлення (GUS), у 2020 годзе Праваслаўная Царква налічвала больш за паўмільёна вернікаў. Калі дадаць шматлікіх бежанцаў з Украіны і Беларусі, якія ў апошнія гады прыехалі ў Польшчу, колькасць праваслаўных хрысціян у краіне можа быць значна большай.
Што палякі ведаюць пра праваслаўе? Сваімі меркаваннямі падзяліліся спадарыня Эльжбета, спадар Томаш і спадарыня Караліна.
— У мяне сярод знаёмых няма праваслаўных, і таму я мала што ведаю. Я шмат падарожнічала па Мазурах і так званых Усходніх акраінах, не памятаю, якую царкву я наведвала, але яна зрабіла на мяне вялікае ўражанне: маляўнічая, прыгожая, поўная карцін.
— Я ведаю, што ў Польшчы ёсць не толькі католікі, але і праваслаўныя хрысціяне. Я пра іх мала ведаю. Я быў у царкве толькі адзін раз.
— Іншая вера, іншая канфесія. Я сутыкнулася з праваслаўем у Польшчы, калі ўпершыню паехала на Падляшша. І мяне ўразіла тое, што там так шмат праваслаўных цэркваў, прысутных у падляскім ландшафце, драўляных, цагляных.
Давайце паслухаем, што самі праваслаўныя кажуць пра сябе – спадар Яцэк, з якім мы сустрэліся ў касцёле Святой Сафіі ў Варшаве.
— Раней я хадзіў у каталіцкі касцёл, але ўжо некаторы час, асабліва пасля Смаленскай катастрофы, я заўважыў, што ў каталіцкім касцёле больш гавораць пра палітыку, чым пра веру. А я хаджу ў касцёл дзеля веры, а не палітыкі. Я талерантны чалавек, мяне ніякая рэлігія не турбуе. Кожны мае права верыць у тое, у што хоча — католікі, праваслаўныя, пратэстанты, іўдзеі. Пакуль ты прыстойны чалавек, гэта самае галоўнае, бо можна быць глыбока рэлігійным і пры гэтым быць злыднем.
Цяжка сказаць, што для мяне самае важнае. Сама атмасфера іншая, чалавечыя адносіны тут крыху адрозніваюцца ад тых, што ў каталіцкім касцёле, але гэта ў асноўным таму, што гэта меншая супольнасць. Тут няма ананімнасці, як у касцёле, тут ты знаёмішся з людзьмі, можаш паразмаўляць на розныя тэмы.
Спадарыня Ала паходзіць з Падляшша, рэгіёну Польшчы з найбольшай праваслаўнай колькасцю насельніцтва. Пасля пераезду ў Варшаву яна хацела застацца ў сваёй роднай веры і шукала супольнасць аднадумцаў.
— Як і многія людзі з Падляшша, я прыехала вучыцца, а потым вырашыла застацца ў Варшаве. Я вырашыла тут асесці, стварыць сям'ю, нарадзіць дзяцей, выхаваць іх, і я не бачыла іншага шляху, як працягваць жыць так, як я вырасла і жыла ў Гайнаўцы, на Падляшшы, вакол праваслаўнай царквы. Таму што гэта было вельмі важна для мяне.
Я ведала, што ў праваслаўнай царкве я магу сустрэцца з сябрамі, знайсці сваё месца і займацца сваімі інтарэсамі, не толькі прафесійнымі, але і сяброўскімі, грамадскім жыццём. Я думаю, што кожны з нас шукаў кагосьці знаёмага па атмасферы, якую мы ведалі. Мы спрабавалі ўзнавіць гэта тут, у Варшаве.
Томаш Бладынец не з’яўляецца вернікам праваслаўнай царквы, але шмат удзельнічае ў праваслаўных абрадах.
— Я маю сувязь з праваслаўем, бо ў мяне не толькі шмат праваслаўных сяброў і знаёмых, але я таксама хросны бацька праваслаўнай дзяўчынкі. Такім чынам, я ўдзельнічаў у цырымоніі хрышчэння, і, будучы католікам, я часта сутыкаўся з праваслаўем. Я часта наведваў цэрквы і ўдзельнічаў не толькі пасіўна, але і актыўна ў праваслаўных абрадах, што для мяне гонар.
У адрозненне ад такіх краін, як Беларусь, Сербія ці Украіна, дзе праваслаўе зʼяўляецца рэлігіяй большасці, у польскім грамадстве праваслаўе ўспрымаецца як рэлігія меншасці, нагадвае айцец Адам Семенюк, пробашч варшаўскай парафіі Святой Сафіі.
— У Польшчы мы — царква меншасці, якая складае 1% насельніцтва, магчыма, 2-3% зараз. Праваслаўная царква ў Польшчы — адна з галоўных цэркваў у нашай краіне. Праўда, больш за 90% людзей у Польшчы афіцыйна абвяшчаюць сябе католікамі. Аднак у нас ёсць вялікая, кампактная праваслаўная меншасць на Падляшшы.
Адносіны з праваслаўнай меншасцю ў Польшчы карэктныя, пра што сведчыць апытанне «Global Religion 2023». Восемдзесят працэнтаў апытаных палякаў згодныя з сцвярджэннем: «Мне цалкам камфортна знаходзіцца сярод людзей з рэлігійнымі перакананнямі, адрознымі ад маіх», хоць можна сустрэць шмат стэрэатыпаў. Праваслаўе асацыюецца з харавым спевам, іконамі, іншым календаром, і... жанатым духавенствам.
— Вельмі распаўсюджаны стэрэатып сцвярджае, што праваслаўе ў Польшчы — гэта рэлікт прыналежнасці да Расійскай імперыі. Гістарычна ў Польшчы заўсёды быў заходні абрад і ўсходні абрад. Такім чынам, Праваслаўная Царква ў Польшчы не зʼяўляецца рэліктам Расійскай імперыі, а вернікі Усходняй Праваслаўнай Царквы заўсёды жылі на польскай тэрыторыі. Праваслаўе заўсёды прысутнічала ў межах Рэчы Паспалітай і бярэ свой пачатак ад місіі Кірыла і Мяфодзія.
— Польшча заўсёды мела вельмі шматканфесійную і шматэтнічную ідэнтычнасць. А на Усходзе дамінавала праваслаўе. Праваслаўе заўсёды існавала ў Польшчы, сотні гадоў. Такім чынам, гэта адно з тых старажытных веравызнанняў, якія існавалі тут, у Польшчы. І яно ёсць часткай польскай ідэнтычнасці.
Праваслаўе выклікае цікавасць сярод палякаў; многія хацелі б зайсці ў царкву, але стрымліваюцца з-за няведання адносна таго, як паводзіць сябе ў праваслаўнай царкве. Айцец Адам Семенюк дае некалькі парад.
— Я думаю, што дастаткова ўшанаваць месца малітвы. Мне здаецца, што першае, што тут трэба адзначыць, гэта тое, што мы ўсё яшчэ выкарыстоўваем царкоўнаславянскую мову ў літургіі, хоць ёсць цэрквы, дзе выкарыстоўваецца польская мова. І гэта першае: гэтая мова можа быць незразумелай, але мы яе культывуем, бо царкоўнаславянская — маці ўсіх славянскіх моў.
Айцец Адам Семенюк адзначае, што кожны наведвальнік царквы таксама можа паставіць свечку за сваіх блізкіх.
— Свечка — гэта, па-першае, наш ахвярны дар. Па-другое, калі мы молімся, мы звычайна выкарыстоўваем полымя, каб стварыць малітоўную атмасферу. Перад нашымі абразамі звычайна гараць лампады, якія ў першую чаргу асвятляюць самі абразы, але гэта таксама нейкі від павагі, які мы аддаем постацям на гэтых абразах. А яшчэ ёсць свечка. Мы ставім свечкі за здароўе, мы ставім іх, каб памаліцца за сваіх блізкіх, а таксама ставім свечкі за памерлых. Гэта наш ахвярны дар. А полымя свечкі дапамагае нам засяродзіцца на малітве.
У 2024 годзе Польская Аўтакефальная Праваслаўная Царква адзначыла 100-годдзе сваёй аўтакефаліі. Польская Праваслаўная Царква з'яўляецца адной з 15 незалежных праваслаўных цэркваў у свеце.
Як і Каталіцкая Царква, Польскае Праваслаўе таксама мае сваю духоўную сталіцу пад назвай «Праваслаўная Чэнстахова» на Святой Гары Грабарка, месцы шматлікіх паломніцтваў. З гэтага месца можна пачаць сваё знаёмства з праваслаўем, але таксама і з бліжэйшага да вас праваслаўнага храму.
Ёланта Смялоўская і Юрась Ліхтаровіч