X
Паважаны карыстальнік!
25 траўня 2018 году ўвайшло ў сілу Распараджэнне Еўрапейскага парламента і Еўрапейскага савета (ЕС) 2016/6/79 за 27 красавіка 2016 (RODO). Прапануем азнаёміцца з інфармацыяй пра апрацоўку асабістых дадзеных на сайце Polskieradio.pl
1.Адміністратарам асабістых дадзеных з'яўляецца Polskie Radio S.A з сядзібай у Варшаве, Al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa
2.Па пытанню, звязаным з вашымі дадзенымі, звяртайцеся да Інспэктара аховы асабістых дадзеных па электроннай пошце iod@polskieradio.pl альбо па тэл. (0048) 22 645 34 03.
3.Асабістыя дадзеныя апрацоўваюцца ў маркетынгавых мэтах на падставе дазволу карыстальніка.
4.Асабістыя дадзеныя могуць быць даступныя толькі для выканання паслуг, указаных у палітыцы прыватнасці.
5.Асабістыя дадзеныя не будуць перададзены за межы Еўрапейскай эканамічнай прасторы або міжнародным арганізацыям.
6.Асабістыя дадзеныя будуць захоўвацца на працягу 5 гадоў пасля адключэння профіля ў адпаведнасці з законам.
7.Вы маеце права атрымаць доступ да вашых асабістых дадзеных, выпраўляць іх, выдаляць або абмяжоўваць апрацоўку.
8.Вы маеце права забараніць далейшую апрацоўку; у выпадку, калі вы раней далі згоду на апрацоўку вашых асабістых дадзеных, вы можаце яе адклікаць. Ажыццяўленне права на адмену згоды не ўплывае на апрацоўку, якая адбылася да адклікання згоды.
9.Вы маеце права падаць скаргу ў назіральны орган.
10.Polskie Radio S.A. паведамляе, што падчас апрацоўкі асабістых дадзеных аўтаматычныя рашэнні не прымаюцца, а прафіляванне не ўжываецца.
Больш падрабязная інфармацыя знаходзіцца на старонках dane osobowe, а таксама polityka prywatności.
ЗГОДЗЕН
Беларуская Служба

Мовазнаўца: Дыялектныя словы сёння з’яўляюцца пацверджаннем гістарычнага развіцця мовы

05.10.2019 15:36
У нашай чарговай перадачы з цыклу «Польская мова без межаў» пагутарым пра гаворкі і дыялекты.
Аўдыё
Zdjęcie ilustracyjne
Zdjęcie ilustracyjneJuan Ci/Shutterstock.com


Польская мова, як і кожная іншая мова шматмільённага народу, не з’яўляецца аднароднай на тэрыторыі ўсяе краіны. Мовазнаўцы выдзяляюць два крытэрыі: рэгіён і сацыяльны слой. Мы сёння засяродзімся на тэрытарыяльнай разнароднасці, з чым звязаны падзел на рэгіянальныя гаворкі і дыялекты.

У студыі Польскага радыё мовазнаўца, доктар Агата Хонця з Варшаўскага ўніверсітэту. Як вы думаеце, ці грамадзтва ведае, колькі ў Польшчы дыялектаў і як тлумачыцца іх узнікненне?

-На пытане, колькі існуе відаў польскай мовы, мне падабаецца адказваць «столькі, колькі карыстальнікаў», то бок каля 38 мільёнаў. Мовазнаўства вылучае ідыялект – гэта значыць індывідуальную мова кожнага чалавека. У кожнага ёсьць свой стыль мовы. У штодзённым жыцці мы гэтага не заўважаем, за тое бачым рэгіянальныя адрозненні, якія паказваюць, дзе чалавек дарастаў і чым пранік у дзяцінстве.

У словах польскага гімну «Мазурка Дамброўскага» адлюстроўваюцца элементы гаворкі, якой карыстаўся аўтар Юзэф Выбіцкі. Народжаны ў вёсцы Бэндаміне недалёка Касцяжыны ў паўночнай частцы краіны, аўтар нацыянальнага гімну напісаў «przejdziem, będziem», што з’яўляецца рысай паўноночна-ўсходняга дыялекту. У рукапісе напісана таксама «polakamy» (не «polakami»). Цвёрдае вымаўленне канчатка –мы з’яўляецца характэрнай рысай паўночна-ўсходняй гаворкі.

- У Польшчы вылучаюцца тры буйныя рэгіёны, якія лічацца крыніцай дыялектаў. Гэта вялікапольскі рэгіён (на захадзе краіны), малапольскі (на поўдні) і мазавецкі (цэнтральны). Акрамя гэтага, вылучаюцца таксама гаворкі, у кожнага рэгіёну – свая своеасаблівая мова. У некаторых выпадках нават узнікаюць пытанні, ці гэта польская мова, ці дыялект, ці гаворка. У якасці прыкладу можам прывесці мову жыхароў Сілезіі, альбо «кашубшчыну» – мову, якой карыстаецца этнас кашубы на поўначы Польшчы. «Кашубшчына» атрымала статус рэгіянальнай мовы, хаця многія гады даследчыкі лічылі яе дыялектам. Урэшце-рэшт навукоўцы вырашылі, што гэта адрозны моўны код і надалі ёй статус мовы. Я думаю, што аналагічная сітуацыя з сілескай мовай. Але на атрыманне статусу мовы сілеская павінна яшчэ пачакаць.

Нагадаем, у Польшчы выдзяляюцца тры вялікія моўныя рэгіёны: велікапольскі, мазавецкі і малапольскі. Кожны паляк вылавіць іншае гучанне мовы прадстаўнікоў паасобных рэгіёнаў. Гэта фанетычныя адрозненні, але ёсць яшчэ і іншыя.

- Рэгіянальныя рысы чуваць на кожным узроўні мовы: на фанетычным ўзроўні (маўленне), на флексійным (канчаткі словаў), на ўзроўні сінтаксісу (як складаюць сказы) і лексікі, то бок значэння слоў. Прывядзем прыклад: слова «borówka» (брусніца) для ўсіх гэта – лясная чырвоная ягада, а жыхар Кракава скажа, што гэта лясная чорная ягада, то бок чарніца. Мова як торт – складаецца з некалькіх слаёў, і кожны слой надае ёй індывідуальную рэгіянальную адметнасць.

Дыялектная лексіка вельмі багатая сінонімамі. Гэта тычыцца, у прыватнасці, прадметаў і прыроды. Вельмі часта адзін аб’ект мае шмат розных назваў. Напрыклад «божая кароўка» – у польскіх дыялектах мае некалькі дзясяткаў сінонімаў: petlówka, boża krówka, borowa matinka, borówka, motuszka-kruszka, gaguleczka, markowiczka, dzegotka, petronelka, katrynka, sarynka, maryszepka

Якія рысы дыялектаў можна назваць агульнымі для ўсіх, а якія назіраюцца толькі ў дадзеным рэгіёне? Ці «мазужэне» з’яўляецца такой рысай?

- Няма адной агульнай рысы для ўсіх дыялектаў. А што гэта «мазужэне»? Прыклад: Цыста заба зарла жур» – на літаратурнай мове «Чыста жаба жарла жур» (бел. Чыстая жаба жэрла жур –(суп). «Мазужэне» – гэта вымаўленне «ч» як «ц», «ж» як «з», «ш» як «с» і г.д. Шкада, што палякі забываюць мову сваіх продкаў. Калі б мы ўважліва прыслухаліся мове карэнных жыхароў дадзенага рэгіёну, асабліва вёскі, то мы напэўна з пашанай прыкланілі б галовы да багацця польскай мовы і культуры. Акрамя гэтага, дыялектныя словы сёння з’яўляюцца пацверджаннем гістарычнага развіцця мовы.

У мінулым вылучаліся гаворкі вакол буйных гарадоў: існавала варшаўская, кракаўская, познанская гаворкі. Ці сёння таксама можна казаць пра гарадскія гаворкі?

- Гэтыя гаворкі ў далейшым існуюць, аднак ужо не з’яўляюцца настолькі жывымі як раней. Аб тым, што яны існуюць, сведчаць слоўнікі гаворак, якія карыстаюцца даволі вялікай папулярнасцю. Нагадаю, што ў мовазнаўстве дыялектнае слова – гэта слова дадзенага рэгіёну, якое ўжываюць неадукаваныя жыхары вёсак. У сваю чаргу рэгіяналізм – гэта слова, характэрнае для дадзенага рэгіёну, якім карыстаюцца таксама адукаваныя людзі. Прыклад: прафесар Ягелонскага універсітэта выходзіць «na pole», а варшаўскі скажа, што ён ідзе «na dwór» (на панадворак – рэд.). Слова »na pole» з’яўляецца рэгіяналізмам, то бок свядома так гавораць высокаадукаваныя людзі ў гэтым рэгіёне.

Паколькі дыялектныя словы і рэгіяналізмы сведчаць пра багацце мовы, то ці трэба іх выкарыстоўваць у штодзённым жыцці?

- Гэта залежыць ад сітуацыі: ад таго з кім размаўляем і з якой мэтай. Падчас афіцыйнай сустрэчы, на працы, у ВНУ, з незнаёмымі лепш паўстрымацца ад дыялектных слоў, бо невядома, як да гэтага паставіцца суразмоўца і ці ён правільна зразумее. Бо вельмі часта рэгіяналізмы і дыялектныя словы выклікаюць непаразуменні. Але калі мы гутарым з землякамі, то нішто не перашкаджае выкарыстоўваць гаворку. Я ведаю прафесараў, якія ганарацца сваёй мовай і малой айчынай. Мова належыць чалавеку, рэгіёну, а таксама залежыць ад сітуацыі, і варта ставіцца да гэта з павагай.

Пра дыялекты і гаворкі польскай мовы расказала мовазнаўца доктар Агата Хонця з Варшаўскага універсітэта.

Перадача падрыхтавана пры падтрымцы Фонду «Дапамогі палякам за ўсходняй мяжой» у рамках апекі Сенату Рэспублікі Польшча над палякамі ў замежжы.

Больш на гэтую тэму: Польская мова без межаў