Іран — дэмакратыя ці хаос?

Няма сумненняў, што большасць іранцаў жадаюць палітычных змен і адкрыцця Ірана для супрацоўніцтва з Захадам, - піша польскІ эксперт на пытаннях Блізкага Усходу Вітольд Рэпетовіч.

Мітынг у Лондане ў падтрымку пратэстнага руху ў Іране

EPA/NEIL HALL Dostawca: PAP/EPA

Праблема ў тым, што пакуль што ўзнікненне свабоднага і дэмакратычнага Ірана ў выніку цяперашніх пратэстаў вельмі малаверагоднае (хоць і не немагчымае). Гэта было б катастрофай для Расіі і Кітая. Аднак больш верагодна, што Іран апусціцца ў хаос, і Расія захоча атрымаць з гэтага выгаду, Кітай пацерпіць значна менш. Магчымыя і іншыя, больш негатыўныя сцэнарыі, спрыяльныя для Расіі.

У Ірана няма падставаў любіць Расію

Іранцы, у тым ліку значная частка кіруючай эліты і прыхільнікаў Ісламскай Рэспублікі, Расію ніколі не любілі, а цяпер у іх яшчэ менш падстаў для гэтага. Гістарычна Расія асацыюецца ў Іране з Туркменчайскім дагаворам, які стаў сінонімам прыніжэння ў іранскай палітыцы. Затым Іран страціў кантроль над Паўднёвым Каўказам, дзе пасля Першай сусветнай вайны бальшавіцкая Расія стварыла дзяржаву пад назвай Азербайджан. Гэта быў спосаб заявіць прэтэнзіі на гістарычны Азербайджан, частку Ірана. Скарыстаўшыся хаосам у Іране, бальшавікі паспрабавалі захапіць уладу, і паміж 1941 і 1946 гадамі СССР практычна акупаваў палову Ірана.

Падчас ірана-ізраільскай вайны расчараванне Ірана ў Расіі павялічылася

Таму не дзіўна, што заснавальнік Ісламскай Рэспублікі Рухола Хамейні лічыў СССР такім жа сатаной, як і Злучаныя Штаты. Паваротны момант у адносінах з Расіяй адбыўся толькі праз больш чым дзесяць гадоў пасля яго смерці і быў вынікам ізаляцыі Ірана з-за яго ядзернай праграмы. Расія стала бенефіцыярам санкцый. Гэта ліквідавала канкурэнта на рынку нафты і газу, які імкнуўся гандляваць з Еўропай (у тым ліку з Польшчай), калі санкцыі былі ўведзены супраць самой Расіі ў 2014 годзе.

Імідж Расіі ў Іране яшчэ больш пагоршыўся пасля яе паўнамаштабнай агрэсіі супраць Украіны. Улады мелі ілюзію саюза з Расіяй супраць ЗША, але хутка вярнуліся на зямлю. Ісламская Рэспубліка дала Расіі беспілотнікі і нічога не атрымала ўзамен, у прыватнасці, сістэмы супрацьпаветранай абароны С-400 і знішчальнікаў СУ-35, якіх яна шукала гадамі. Расчараванне рэжыму паглыбілася здзелкамі Расіі з Ізраілем за спіной Ірана. А калі пачалася ірана-ізраільская вайна, стала зразумела, што Іран не толькі не атрымае ніякай дапамогі ад Расіі, але і што Расія зацікаўлена ў эскалацыі. У ідэале — ваеннае ўмяшанне ЗША ў справы Ірана.

Расіі карціць, каб Іран нанёс удар па амерыканскіх войсках

Перыядычна з'яўляюцца розныя выдумкі пра «прарыўную» падтрымку Ірана Расіяй, напрыклад, пра пастаўку ракет «Іскандэр». Усё гэта мае на мэце напаліць атмасферу і прывесці да канфрантацыі. Мара Расіі — каб Іран нанёс удар па амерыканскіх войсках у рэгіёне, прымусіўшы ЗША адказаць такім чынам, што ў канчатковым выніку можа прымусіць ЗША ўварвацца ў Іран. Расія гэтага не баіцца, чакаючы вынікам хаосу і настолькі сур'ёзнага ўдзелу амерыканскіх войскаў, што Еўропа і Ціхаакіянскі рэгіён цалкам падвергнуцца агрэсіўным дзеянням Масквы і Пекіна.

Трамп верагодна не верыць у дэмакратыю ў Іране

Пакуль што не здаецца, што Дональд Трамп верыць у поспех пратэстаў. Калі б ён верыў, ён павінен дапамагчы сабраць шырокую апазіцыйную кааліцыю, якая б прыйшла да ўлады ў пераходны перыяд і прывяла да выбараў. Аднак Трамп, верагодна, не верыць у дэмакратыю ў Іране і аддаў бы перавагу дасягненню пагаднення з цяперашнім рэжымам. ЗША павінны ўсведамляць, што захоп ўлады ў Тэгеране і перадача яе сыну апошняга шаха — Рэзы Пехлеві — не працягнецца доўга без амерыканскай падтрымкі.

Вынікі авіяўдараў таксама невядомыя. Варта памятаць, што застаюцца сумневы ў эфектыўнасці мінулагодніх амерыканскіх бамбардзіровак іранскіх ядзерных аб'ектаў. Нават, калі б ЗША ўдалося забіць вярхоўнага лідара Ірана Алі Хаменеі і яго блізкае атачэнне і знішчыць частку ваеннага патэнцыялу Ірана, узнікла б пытанне: што далей?

Рэжым можа прыняць адчайныя меры, якія справакуюць непрадбачаную эскалацыю, і курдскія і ахвазійскія сепаратысты, белуджскія джыхадзісты і ІДІЛ (якая таксама мае свае філіялы ў Іране) паспрабуюць скарыстацца крахам Ісламскай Рэспублікі. Хто будзе кантраляваць гэта? Рэза Пехлеві, увесь жыццёвы вопыт якога зводзіцца да раскошнага жыцця ў ЗША на грошы, якія ён кантрабандай вывез з Ірана? Трамп ведае пра гэта, і, магчыма, таму ён пакуль асцярожны. Магчыма, ён спадзяецца, што рэжым, напалоханы крахам, прыме яго прапанову і пойдзе на кампраміс з ЗША? Гэта, вядома, было б паразай для Расіі і Кітая. Але для пратэстуючых іранцаў, якія прагнуць сапраўднай дэмакратыі, іх пралітая дагэтуль кроў была б дарэмнай.

Вітольд Рэпетовіч