«Упаду перад ім на калені і пацалую яму руку». Так 28 красавіка бацька Анджэя Пачобута Станіслаў даведаўся пра вызваленне сына, сталася гэта выпадкова — ад журналіста польскага выдання Wirtualna Polska.
— Мы ўсхваляваныя. Жонка сядзіць побач са мной, плача ад замілавання, не магу яе супакоіць. Эмоцыі настолькі вялікія, што мне цяжка выціснуць хоць адзін сказ. Не знаходжу слоў, каб перадаць тое, што адчуваю. Гэта як гром сярод яснага неба, мы ж чакалі столькі гадоў, — распавёў Станіслаў Пачобут.
Ён падзякаваў усім, хто «памятаў пра Анджэя і атуляў яго малітвай».
— Дзякуем Польшчы. Я вельмі ганаруся Анджэем. Калі я яго ўбачу, упаду перад ім на калені і пацалую яму руку.
Тэмай вызвалення польска-беларускага журналіста, аднаго з лідараў польскай нацыянальнай меншасці ў Беларусі, без перабольшання жыве ўся Польшча. Пра значэнне постаці Анджэя Пачобута для польскага грамадства, а таксама пра палітычны кантэкст яго вызвалення разважае былы амбасадар Польшчы ў Беларусі ў 2011–2015 гадах Лешак Шарэпка.
— Ці можна гаварыць у гэтым кантэксце пра нейкі поспех Польшчы —дыпламатычны, палітычны?
— Я б увогуле не хацеў гаварыць у катэгорыях поспеху, бо, шчыра кажучы, гэта гучыць даволі дзіўна ў гэтай сітуацыі. Хто ў выніку атрымае найбольшую выгаду ў будучыні, мы яшчэ пабачым. А цяпер у патоку інфармацыі шмат што губляецца, змешваецца і не заўсёды правільна інтэрпрэтуецца.
Анджэй Пачобут — гэта вельмі важная постаць у Польшчы. Гэта надзвычай істотная асоба для польскай нацыянальнай меншасці ў Беларусі. Ён не проста журналіст, а чалавек, які актыўна фармаваў грамадскую думку, асабліва ў складаных умовах апошніх гадоў. Пасля сфальсіфікаваных выбараў 2020 года Пачобут стаў адным з найбольш рашучых і паслядоўных крытыкаў рэжыму Лукашэнкі. Ён адкрыта заклікаў Захад узмацніць ціск на Лукашэнку і на ўвесь рэжым, каб дамагчыся вызвалення палітычных зняволеных і накіраваць Беларусь у бок дэмакратызацыі.
У адказ на гэтую пазіцыю ўлады арыштавалі яго ў сакавіку 2021 года. Яму прад’явілі абсурдныя абвінавачанні — напрыклад, у распальванні нацыянальнай варожасці ці нават у прапагандзе нацызму. Гэта выглядае абсалютна недарэчна, але менавіта такія фармулёўкі былі выкарыстаныя. У выніку яго асудзілі на восем гадоў пазбаўлення волі.
Якім быў гэты тэрмін, як выглядала ягонае зняволенне, можна меркаваць нават па тым, як выглядае сам Пачобут. Дастаткова паглядзець на яго твар, на яго постаць — і становіцца зразумела, што гэта было вельмі цяжкае выпрабаванне. Ён правёў у зняволенні больш за пяць гадоў. У Польшчы нават асуджаных за цяжкія злачынствы часта вызваляюць пасля адбыцця паловы тэрміну, калі няма дадатковых абставін. А тут чалавек адбыў значную частку свайго прысуду, будучы абсалютна невінаватым.
Калі ён выйшаў, стала відавочна, што знаходзіцца ў вельмі дрэнным фізічным стане. Таму казаць пра нейкі поспех тут, на мой погляд, складана. Безумоўна, для самога Анджэя гэта шанец — шанец аднавіць сілы, паправіць здароўе, пачаць новы этап жыцця. Можна павіншаваць яго з тым, што ён вытрымаў, што не зламаўся, што захаваў унутраную стойкасць, што не адмовіўся ад сваіх прынцыпаў і, як выглядае, не адмаўляецца ад далейшай барацьбы, мае планы на будучыню. Але ў больш шырокім палітычным або гуманітарным кантэксце я б не называў гэта поспехам.
— Ці можа вызваленне Пачобута паўплываць на адносіны паміж Мінскам і Варшавай? Некаторыя палітыкі ў Польшчы кажуць пра магчымасць пачатку больш шырокага дыялогу з рэжымам Лукашэнкі.
— Некаторыя фармальна маглі бы назваць гэта пэўным пазітыўным жэстам з боку Лукашэнкі. Але, калі паглядзець глыбей, гэта была звычайная здзелка. «Нешта за нешта». Гаворка ішла пра абмен пяці чалавек на пяць чалавек. У гэтай гісторыі ўдзельнічалі не толькі Беларусь і Польшча — да яе былі падключаныя і расіяне. Таму цяжка казаць, што гэта быў нейкі гуманітарны крок або праява добрай волі дыктатара. Гэта быў жорсткі гандаль. І пры гэтым гаворка ішла пра чалавека, які фактычна быў закладнікам і не быў вінаваты ні ў чым.
Я б не ўспрымаў дзеянні Лукашэнкі як добры жэст у бок Польшчы. Гэта была канкрэтная здзелка, у якой удзельнічалі розныя бакі: польскі, беларускі і фактычна і магчыма перадусім таксама расійскі. Таму, калі хтосьці спрабуе зрабіць з гэтага выснову, што Лукашэнка цяпер гатовы да дыялогу або што гэта крок да нейкага прымірэння, то, на мой погляд, гэта памылка.
Мы па-ранейшаму маем справу з гібрыднымі атакамі на польскую мяжу. Па-ранейшаму з тэрыторыі Беларусі запускаюцца паветраныя шары з кантрабанднымі цыгарэтамі. Па-ранейшаму знішчаюцца польскія месцы памяці ў Беларусі. Па-ранейшаму ў Беларусі застаюцца сотні палітычных зняволеных.
Няма ніякіх прыкмет таго, што рэжым змяніў сваю палітыку — ні ўнутры краіны, ні ў адносінах да Польшчы. Польшча і далей разглядаецца як адзін з галоўных ворагаў. Мы таксама бачым сігналы, што беларуская армія ўсё больш рыхтуецца да магчымых баявых дзеянняў. Пра гэта, дарэчы, папярэджваюць і ўкраінцы.
Таму я не бачу ніякіх падстаў сцвярджаць, што рэжым Лукашэнкі сёння адкрыты да дыялогу з Польшчай, Літвой або Захадам, што ён гатовы да нейкіх унутраных змен, саступак ці жэстаў добрай волі. Я гэтага проста не бачу.
— Якую ролю ў гэтым абмене адыграла адміністрацыя Дональда Трампа і яе прадстаўнікі? Як вы ацэньваеце іх удзел у намаганнях наладзіць адносіны афіцыйнага Мінска з іншымі сталіцамі рэгіёну?
— Думаю, што ні ў каго няма сумненняў: пасля паўторнага абрання Дональда Трампа прэзідэнтам Злучаных Штатаў адбыліся вельмі істотныя змены ў падыходах да знешняй палітыкі. Адбылася пераацэнка таго, што раней лічылася непарушнымі прынцыпамі. Напрыклад, правы чалавека — тое, што доўгі час было адным з асноўных арыенціраў, — сёння ўжо не мае такога ж значэння.
Прэзідэнт Трамп не хавае, што ў цэнтры яго знешняй палітыкі знаходзяцца эканамічныя і фінансавыя інтарэсы. Я добра памятаю, як ён каментаваў сітуацыю, звязаную з адхіленнем ад улады прэзідэнта Венесуэлы Нікаласа Мадура. Трамп казаў, што ў такім выпадку Злучаныя Штаты могуць у значна большай ступені карыстацца венесуэльскай нафтай. У гэтым кантэксце ўзнікае пытанне: якія эканамічныя інтарэсы могуць стаяць за цікавасцю ЗША да Беларусі? Чаму Трамп ужо даволі доўгі час даволі цёпла выказваецца пра Лукашэнку? Спачатку я думаў, што гаворка ідзе перадусім пра геапалітычны фактар — пра жаданне атрымаць дадатковы рычаг уплыву на палітыку Пуціна.
Бо Лукашэнка і Пуцін падтрымліваюць блізкія кантакты, рэгулярна сустракаюцца, абмяркоўваюць розныя пытанні, улічваюць пазіцыі адзін аднаго. Таму спроба «прыцягнуць» Лукашэнку да пэўнай лініі, прапанаванай Трампам, магла б мець значэнне для амерыканскай палітыкі. Але калі ўлічваць, што сёння амерыканская знешняя палітыка ўсё часцей разглядаецца праз прызму эканамічнай выгады, то трэба задумацца і пра канкрэтныя матэрыяльныя інтарэсы.
— І тут уласна на першы план выходзіць тэма калійных угнаенняў.
— Беларусь мае значны патэнцыял у экспарце калійных, але таксама азотных угнаенняў. Калі паглядзець на апошнія дзеянні амерыканскага боку, на візіты прадстаўнікоў ЗША ў Мінск, на тое, якія рашэнні прымаліся пасля гэтых візітаў — у тым ліку ў частцы санкцый, — можна заўважыць пэўную заканамернасць.
Здаецца, што ЗША зацікаўлены ў тым, каб атрымаць доступ да беларускіх угнаенняў і выкарыстаць гэты рэсурс у сваіх эканамічных інтарэсах. Тым больш што ў апошні час цэны на ўгнаенні значна выраслі. У гэтым кантэксце пастаўкі з Беларусі могуць стаць важным фактарам стабілізацыі рынку ў свеце і ЗША і зніжэння коштаў. Таму, на мой погляд, тут ёсць выразны эканамічны складнік, які нельга ігнараваць.
— Наколькі сам Лукашэнка самастойны ў прыняцці такіх рашэнняў? І якую ролю ў гісторыі з вызваленнем Пачобута адыграла Расія? Ці не зменшыцца залежнасць Лукашэнкі ад Расіі, калі ён атрымае магчымасць гандлю гэтымі ўгнаеннямі?
— Калі мы гаворым пра самастойнасць Лукашэнкі ў прыняцці ключавых, стратэгічных рашэнняў, то ў мяне няма ніякіх сумненняў: ён не з’яўляецца самастойнай фігурай. Я казаў пра гэта шмат разоў і магу паўтарыць зноў. Што да канкрэтнай сітуацыі з гэтым абменам, то я таксама не лічу, што гэта было самастойнае рашэнне Мінска. У гэтай справе фігуравалі грамадзяне Расіі, і Масква была зацікаўлена ў іх вяртанні. Таму Лукашэнка знаходзіўся пад ціскам з двух бакоў: з Захаду і з Усходу. З аднаго боку — патрабаванні амерыканцаў зрабіць пэўныя крокі. З другога — інтарэсы Расіі, якая хацела вярнуць сваіх грамадзян. У выніку Лукашэнка выступіў хутчэй як пасярэднік у гэтай здзелцы. А ключавыя рашэнні, як мне падаецца, прымаліся далей на Усход ад Мінска.
Што да тэмы калію і магчымай «большай самастойнасці» Беларусі, то я б не перабольшваў гэтага фактару. Беларуская эканоміка ў значнай ступені залежыць ад Расіі — як ад рынку збыту, так і ад фінансавай падтрымкі. Калійныя ўгнаенні — гэта таксама сфера канкурэнцыі з расійскім экспартам, напрыклад, у Кітай. Таму я б глядзеў на гэта не як на інструмент павелічэння незалежнасці Лукашэнкі, а як на магчымасць зніжэння нагрузкі на расійскі бюджэт.
Калі Беларусь зможа прадаваць калій на Захад, у тым ліку ў ЗША, гэта можа палепшыць яе фінансавую сітуацыю. Але гэта не азначае, што Лукашэнка стане больш самастойным. Ён застаецца ў высокай ступені залежным ад Расіі.
— Вы асабіста ведаеце Анджэя Пачобута. Ці зможа ён адаптавацца да новай рэальнасці ў Польшчы? І ці магчыма яго вяртанне ў Беларусь, бо гэтае пытанне: "Ці змагу я вярнуцца", бадай першыя словы палітвязня, якія прабіліся да грамадскасці, калі ён аказаўся ў Польшчы?
— Калі Анджэй Пачобут вырашыць застацца ў Польшчы, то ён, безумоўна, атрымае падтрымку з боку польскай дзяржавы. Ён зможа займацца тым, чым лічыць патрэбным, у тым, у чым адчувае сябе моцным. Але трэба падкрэсліць важны момант, пра які часта забываюцца: ён з’яўляецца грамадзянінам Беларусі, а не Польшчы.
Наколькі мне вядома, польскага грамадзянства ў яго няма. Хаця, калі ён звернецца з такой просьбай, я думаю, што гэтае пытанне можа быць вырашана даволі хутка. Раней ужо была спроба яго вызвалення — здаецца, праз некалькі месяцаў пасля арышту. Але тады ўмовай было тое, што ён павінен пакінуць Беларусь і фактычна прызнаць віну, звярнуцца з просьбай аб памілаванні да Лукашэнкі. Ён адмовіўся, бо для яго гэта было непрымальна. Пачобут змагаецца перадусім за тое, каб у Беларусі была дэмакратыя, каб беларусы маглі нармальна жыць і развівацца, каб польская меншасць мела магчымасць захоўваць сваю культуру, мову і традыцыі. Ён прысвяціў гэтаму жыццё і заплаціў за гэта вельмі высокую цану.
Адмова ад вяртання ў Беларусь магла б выглядаць як прызнанне паразы ў гэтай барацьбе — хаця б на пэўны час. Але, з іншага боку, вяртанне звязана з вельмі сур’ёзнымі рызыкамі. Ён можа быць зноў арыштаваны і прайсці праз новыя выпрабаванні.
Гэта рашэнне ён павінен прыняць сам. Нават калі ў рамках гэтай здзелкі былі дадзеныя нейкія гарантыі з боку беларускіх уладаў, я б не стаў ім асабліва давяраць. Шчыра кажучы, я даўно перастаў верыць словам Лукашэнкі і ў тое, што ён іх будзе выконваць. Таму прагназаваць нешта тут вельмі складана.
— Але ж ёсць прыклад Мікалая Статкевіча, які пасля вызвалення застаўся ў Беларусі і зноў трапіў у турму, дзе ледзь не памёр ад хваробы. Мікола Статкевіч актыўны ў сацыяльных сетках.
— Так, гэта вельмі спецыфічны выпадак. Я чытаў яго апошнія выказванні — яны вельмі крытычныя, часам нават больш рэзкія, чым у людзей, якія знаходзяцца за мяжой і назіраюць за сітуацыяй у Беларусі здалёк. Мікола Статкевіч заўсёды быў такім чалавекам — прынцыповым, бескампрамісным. І ён заплаціў за гэта велізарную цану. Калі паглядзець на яго жыццё ў незалежнай Беларусі, то можна сказаць, што большую яго частку ён правёў не на волі, а ў турмах. Гэта чалавек, які мог бы зрабіць вельмі шмат для краіны, калі б меў магчымасць дзейнічаць у нармальных умовах. Але рэальнасць была іншай.
Я думаю, што Лукашэнка ў многіх выпадках даволі дакладна ацэньвае ступень рызыкі. Вядома, ён таксама памыляецца, але часта ён разумее, на што можа пайсці і дзе знаходзіцца мяжа. Відаць, у выпадку са Статкевічам дыктатар палічыў, што цяпер той, нават знаходзячыся ў Беларусі, нават крытыкуючы ўлады і выкарыстоўваючы сацыяльныя сеткі, менш небяспечны, чым калі б ён заставаўся ў турме і, напрыклад, памёр там і стаў сімвалам барацьбы.
Эдуард Жолуд
Слухайце аўдыё!