Звальненне дарадцы прэзідэнта Турцыі пасля ягонай крытыкі азербайджанскіх уладаў выявіла глыбейшыя супярэчнасці паміж дзвюма краінамі.
Канфлікт вакол школьнага адзення
25 кастрычніка прэзідэнт Турцыі Рэджэп Таіп Эрдаган звольніў свайго галоўнага дарадцу Актая Сарала. На першы погляд, гэтая справа здаецца дробяззю — хоць Сарал кансультаваў Эрдагана на працягу дзесяці гадоў і лічыўся ягоным блізкім паплечнікам, — але яна трапіла ў загалоўкі азербайджанскіх газет, прычым у саюзным Турцыі Азербайджане пра звальненне паведамлялі з трыумфам.
Усё пачалося больш чым за месяц да гэтага, 21 верасня, калі ўрад Азербайджана ўвёў забарону на нашэнне ў дзяржаўных школах адзення, якое парушае прынцып свецкай адукацыі (вучні абавязаны насіць школьную форму). У кастрычніку гэтыя правілы былі распаўсюджаны і на педагагічны персанал. У выніку загадаў дырэктараў дзяжурныя перасталі пускаць у школы вучняў у хіджабах, а настаўніц — у хустках. Гэта выклікала хвалю незадаволенасці па ўсёй краіне. Група пажылых жанчын у хустках прайшла маршам па Старым горадзе Баку, а перад многімі школамі адбыліся стыхійныя дэманстрацыі ў абарону свабоды выбару адзення (у некалькіх месцах дырэктары школ нават падвергліся фізічнаму нападу). Трыццаць сем чалавек былі арыштаваныя і пасля аштрафаваныя або пазбаўленыя волі на тэрмін да 30 дзён. Праваабарончыя арганізацыі, у тым ліку Amnesty International, заявілі, што новыя правілы дыскрымінуюць вернікаў.
Рэлігійныя нормы супраць свецкай дзяржавы
Забарона на нашэнне рэлігійнага адзення выклікала абурэнне ў кансерватыўных колах Турцыі — а гэта асяроддзе, з якога паходзіць значная частка кіроўнай эліты, сканцэнтраванай вакол партыі ПСР (Партыя справядлівасці і развіцця) і прэзідэнта Эрдагана. Магчыма, найбольш рэзка адрэагаваў згаданы вышэй Актай Сарал, які напісаў на платформе X, што азербайджанскія правілы «непрымальныя», і запатрабаваў іх неадкладнай адмены. Падобныя паведамленні з’яўляліся і ў іншых афіцыйных заявах, а кансерватыўная турэцкая прэса рэзка асудзіла ўлады Баку. Гэта раззлавала Азербайджан, які ўспрыняў крытыку як непрымальнае ўмяшанне ў свае ўнутраныя справы і напад на прынцып секулярызму, які ляжыць у аснове ягонай палітычнай сістэмы. Кіруючая партыя YENI PARTI (Новая партыя), сярод іншых, апублікавала рэзкую заяву. У адказ на крызіс Эрдаган адмяніў сваю паездку на Нараду па супрацоўніцтве і мерах даверу ў Азіі (НУМДА) (14–15 кастрычніка), накіраваўшы ў Баку свайго міністра замежных спраў.
Розныя погляды на Ізраіль
Спрэчка аб школьным дрэс-кодзе, якая стала каталізатарам крызісу, выявіла наяўныя напружанасць і рознагалоссі паміж Азербайджанам і Турцыяй. У першую чаргу яны тычацца знешняй палітыкі, асабліва адносінаў дзвюх краін з Ізраілем. Для Баку гэта блізкі партнёр і пастаўшчык зброі, а для Анкары — рэгіянальны супернік, які патэнцыйна пагражае бяспецы краіны (гл. шматлікія антытурэцкія заявы ізраільскіх палітыкаў, у тым ліку прэм’ер-міністра Нетаньяху).
У верасні падчас выступу Нетаньяху на Генеральнай Асамблеі ААН турэцкая дэлегацыя — разам з дэлегацыямі больш як 70 іншых краін — пакінула залу, а азербайджанская дэлегацыя засталася, што вельмі засмуціла туркаў. Прэзідэнт Ізраіля Іцхак Герцаг, які прысутнічаў на згаданым вышэй саміце СВМДА, прыляцеў у Баку рэгулярным азербайджанскім рэйсам, паколькі Турцыя не дазваляе ізраільскім урадавым самалётам пралятаць праз сваю паветраную прастору (відаць, Анкару нават не паведамілі пра палёт Герцага).
Азербайджан імкнецца да большай самастойнасці
Аднак сапраўдная прычына азербайджана-турэцкага разладу ляжыць яшчэ глыбей. Яна крыецца ў росце амбіцый Азербайджана, які ўжо некаторы час пазіцыянуе сябе як дзяржаву сярэдняй велічыні і імкнецца будаваць свае адносіны са светам у гэтым духу.
Баку і Анкару звязваюць асаблівыя адносіны з моманту распаду СССР. Турцыя стала гарантам бяспекі былой савецкай рэспублікі — абедзве краіны звязаны фармальнымі саюзніцкімі сувязямі, — а таксама яе галоўным палітычным і эканамічным партнёрам. Баку ніколі не імкнуўся да сяброўства ні ў Еўрапейскім Саюзе, ні ў Еўразійскім эканамічным саюзе, але хацеў гандляваць з усімі — і з такімі суседзямі, як Расія на поўначы, Іран на поўдні і варожая Арменія на захадзе (цяпер сітуацыя змяняецца, але гэта тэма для іншага каментарыя). Пры гэтым у яго заставаўся транзітны шлях праз Грузію ў Турцыю. Менавіта па гэтым маршруце праходзілі нафта- і газаправоды, якія змянілі энергетычны баланс сіл у гэтай частцы Еўразіі. Яны далі Азербайджану магчымасць бяспечна экспартаваць свае багацці, а Турцыі — зручны плацдарм для далейшай экспансіі на Каўказе і ў Цэнтральную Азію.
Асцярогі перад турэцкім уплывам
Цеснае супрацоўніцтва, заснаванае на агульнай культуры і мове, не азначала адсутнасці праблем. Баку — меншы і аб’ектыўна слабейшы партнёр — баяўся, што Анкара хоча стаць чарговым «старэйшым братам» пасля Масквы. Першыя прыкметы напружанасці з’явіліся на мяжы 2000-х гадоў, калі іслам пачаў адыгрываць усё больш важную ролю ў Турцыі. Прыкладна ў гэты час Анкара спрабавала самастойна нармалізаваць свае адносіны з Ерэванам, не зважаючы на свайго партнёра. Баку ўдалося заблакаваць ратыфікацыю ўжо падпісаных турэцка-армянскіх пратаколаў (якія прадугледжвалі адкрыццё мяжы) і пераканаць Анкару працягваць блакаду Арменіі да вырашэння нагорна-карабахскага канфлікту.
Перамогі ў Карабаху ўмацавалі ўпэўненасць Баку
Пасля аднаўлення кантролю над Нагорным Карабахам і тэрыторыямі, якія цягам трох дзесяцігоддзяў знаходзіліся пад акупацыяй армянскіх сіл (гэта адбылося ў 2020–2023 гадах), Азербайджан адчуў сваю сілу. Нягледзячы на тое, што турэцкая дапамога спрыяла яго поспеху — знакамітыя беспілотнікі «Байрактар» дэбютавалі ў маштабных баявых дзеяннях у «Другой карабахскай вайне» восенню 2020 года, — а таксама на адсутнасць падтрымкі Арменіі з боку Расіі, азербайджанскія салдаты, тым не менш, атрымалі перамогу. Затым узнікла пачуццё ўпэўненасці ва ўласных сілах і поспеху, зразумелае, хоць і раздражняльнае нават для краін, якія сімпатызуюць Баку.
Чаму саюзнікі не могуць абысціся адзін без аднаго
Чакаецца, што цяперашні крызіс будзе пераадолены, бо Азербайджан і Турцыя асуджаныя заставацца партнёрамі. Яны не ўкладвалі столькі грошай у свае ўзаемаадносіны ў апошнія дзесяцігоддзі, каб потым змарнаваць дасягнутае. Аднак Баку, верагодна, стане яшчэ больш патрабавальным партнёрам для Анкары. Адстаўка Актая Сарала паказала, што ціск мае жаданы эфект.
Войцех Гурэцкі
Галоўны спецыяліст аддзела Турцыі, Каўказа і Цэнтральнай Азіі ў Цэнтры ўсходніх даследаванняў (OSW). Аўтар рэпартажных кніг пра Каўказ і Цэнтральную Азію.