Сёння ў Іране цяжка казаць пра рэальную палітычную апазіцыю. У гэтай сітуацыі значная частка іранцаў лічыць, што любыя змены ў сістэме могуць адбыцца толькі шляхам знешняга ўмяшання. Таму сярод іранцаў атака ЗША і Ірана была ўспрынята з радасцю. Іранка, якая жыве ў Польшчы ўжо 10 гадоў, распавядае пра надзеі іранцаў.
Нягледзячы на напружаную сітуацыю ў рэгіёне Ісламская Рэспубліка Іран застаецца стабільнай. Экспертка па пытаннях Ірану Уршуля Пыткоўска-Якімчык у размове з PAP нагадала, што Ісламская рэвалюцыя 1978-1979 гадоў была вельмі ідэалагічна разнастайным рухам. У ёй удзельнічалі як левыя, так і камуністы, таксама дэмакраты. Усе яны былі прыхільнікамі рэвалюцыі і вытупалі супраць шаха. Аднак перамога рэвалюцыі суправаджалася хуткай кансалідацыяй улады: аяталы, падтрыманыя Корпусам вартавых Ісламскай рэвалюцыі, атрымалі дамінуючае становішча.
Па словах Пыткоўскай-Якімчык, сёння ў Іране цяжка казаць пра рэальную палітычную апазіцыю. Рухі, якія патрабуюць змены сістэмы, фактычна падаўляюцца. Іх лідараў саджаюць у турмы або прымушаюць да выгнання. У гэтай сітуацыі, падкрэслівае экспертка, некаторыя іранцы лічаць, што любыя змены ў сістэме могуць адбыцца толькі шляхам знешняга ўмяшання. Таму сярод значнай часткі іранцаў атака ЗША і Ірана была ўспрынята з радасцю.
Сярод патэнцыйных лідараў будучай альтэрнатывы ўраду ў Тэгеране ў Вашынгтоне згадваюць Рэза Пехлеві. Ён сын апошняга шаха Ірана, Махамеда Рэзы Пехлеві, які быў зрынуты падчас Ісламскай рэвалюцыі ў 1979 годзе. Рэза Пехлеві гадамі жыў у выгнанні, пераважна ў Злучаных Штатах, і прадстаўляе сябе як прыхільнік дэмакратычных пераўтварэнняў у Іране.
Акцыя за свабодны Іран ва ўнутраным дворыку парламента ў Крысціянборгу ў Капенгагене. PAP/EPA/Liselotte Sabroe
Значная частка іранцаў вераць, што апошнія падзеі пакладуць канец шматгадоваму гвалту ў іх краіне. Негар Хасейнежад, іранка, якая жыве ў Польшчы ўжо 10 гадоў, распавядае пра надзеі іранцаў.
Што вашы блізкія кажуць пра сітуацыю ў Іране, у Тэгеране?
- Апошні раз я размаўляла з маці праз некалькі хвілін пасля атакі на Тэгеран. Па праўдзе кажучы, мы ўсе чакалі гэтага моманту тыднямі. І сітуацыя ўжо была настолькі напружанай, што ўсе думалі: «Можа, мы ўсё ж не атрымаем гэтай дапамогі ад Ізраіля ці ЗША». Столькі людзей загінула без прычыны. Зараз мы знаходзімся ў нацыянальнай жалобе, бо падчас нядаўніх пратэстаў загінула 80-90 тысяч чалавек. З іх мы ведаем імёны і прозвішчы 30 тысяч, а астатнія дагэтуль невядомыя. Аднак у нас такая лічба. Гэта стадыён людзей. І ў той момант, шчыра кажучы, мы таксама былі крыху напружаныя, што, магчыма, усё гэта прайшло дарэмна. Але пасля атакі, калі мы атрымалі гэтую дапамогу ад прэзідэнта Трампа і Ізраіля, усе лічаць, што мы знаходзімся ўсяго ў кроку ад нашай свабоды, бо мы па сутнасці пазбавіліся ад нашага найвялікшага ворага, ісламскага лідара Алі Хаменеі. Мы чакалі гэтага моманту, і ён нарэшце здарыўся.
Чаго было больш радасці ці трывогі, а можа страху?
- Радасці, бо мы верым, што ні Злучаныя Штаты, ні Ізраіль не хочуць прычыняць шкоду людзям. Тое ж самае было шэсць месяцаў таму, калі Ізраіль атакаваў і наўмысна, выбарачна ліквідаваў большасць лідараў Ісламскай Рэспублікі. Вядома, як і ў кожнай вайне, загінула і некалькі мірных жыхароў. Аднак гэтая лічба непараўнальная з колькасцю людзей, забітых Ісламскай Рэспублікай. Такім чынам, ніякі вораг, ніякі канфлікт, ніякая вайна не забівае іранцаў так, як Ісламская Рэспубліка. Таму ў нас няма боязі. Насамрэч, усе ў Іране, нават калі я размаўляў са сваімі сябрамі, усе гатовыя памерці ў гэтай вайне, каб толькі пакласці канец гэтай трагедыі з Ісламскай Рэспублікай.
Ці размаўляла з вамі ваша маці пра сітуацыю на вуліцах, што адбываецца?
- Іранцы танчаць на вуліцах, крычаць праз вокны, што ўсё скончана, што няма Алі Хаменеі, што вернецца шах, што неўзабаве Іран будзе свабодным. Рэза́ Пехлеві́ сказаў нам заставацца дома. Ён папрасіў людзей пачакаць яшчэ крыху. Пакуль не час выходзіць на вуліцы. На дадзены момант яны могуць проста выказаць сваё задавальненне тым, што адбылося, праз свае вокны, праз сацыяльныя сеткі, калі ў іх ёсць да іх доступ. І, вядома, гэта таксама была просьба да іранцаў за межамі Ірана яшчэ гучней паказаць, чаго хочуць іранцы. І ў патрэбны момант, калі сітуацыя будзе больш спакойнай і бяспечнай для людзей, будзе чарговае абвяшчэнне пратэстаў.
На што вы спадзеяцеся? Чаго вы чакаеце адносна гэтых пачатковых змен?
- Іранцы змагаюцца за дэмакратыю. Такім чынам, зараз апазіцыя на чале з Рэза́ Пехлеві́, сынам нашага апошняга шаха, наследнікам трона, фактычна знаходзіцца на этапе фармавання. Аднак будуць галасаванні. Менавіта гэта кажа Рэза Пехлеві, і ён настойвае на выбарах. Людзі павінны выбраць, якую форму яны хочуць: ці рэспубліку, ці манархію, каго яны хочуць. Такім чынам, усё будзе адбывацца ў адпаведнасці з дэмакратычнымі прынцыпамі, бо не для гэтага людзі гінулі і змагаліся столькі гадоў, каб узнікла чарговая праблема. Але для мяне, як іранкі, у мяне ёсць толькі адно меркаванне: для мяне гэта манархія, вяртанне Рэзы Пехлеві. Аднак у Іране нават у самых маленькіх гарадах, нават на пахаваннях нашых забітых іранцаў, іх сем'і, усе прысутныя заклікаюць да вяртання шаха. Таму я думаю, што мы ўжо ведаем вынікі гэтых выбараў. Аднак усё павінна быць праведзена належным чынам. Мы разлічваем на пераходны перыяд, калі ісламскі рэжым упадзе і Рэза Пехлеві прыйдзе да ўлады, і ўсё будзе праведзена гладка, без якіх-небудзь страт для мірнага насельніцтва. Мы хочам пачуць план на першыя 100 дзён. Якія ў нас планы адносна адукацыі дзяцей, аховы здароўя ў Іране, воднага крызісу, усяго. Вось чаму мы ўсе верым, што Іран не будзе падобны на Ірак, Сірыю ці Афганістан, дзе быў хаос, дзе не было лідара. Мы лічым на канкрэтную праграму. Ёсць чалавек, які мае падтрымку народа Ірана.
Тэгеран. PAP/EPA/ABEDIN TAHERKENAREH
Паводле паведамленняў іранскага боку, з пачатку амерыкана-ізраільскай атакі ў Іране загінула больш за тысячу чалавек. Іранскія крыніцы паведамляюць, што з больш чым тысячы загінулых большасць – мірныя жыхары. Хаос і адключэнне сувязі робяць немагчымай незалежную праверку гэтай інфармацыі. Незалежныя актывісты мяркуюць, што колькасць ахвяр можа быць значна большай.
З эскалацыяй гвалту растуць цэны на энерганосьбіты і ўзмацняецца хаос у паветраным руху.
Злучаныя Штаты заяўляюць, што ў выніку аперацыі да гэтага часу загінулі шэсць салдат. Пентагон паведамляе, што амерыканскія самалёты і караблі ўжо нанеслі ўдары па больш чым дзвюх тысячах мэтаў у Іране. Ізраільскія вайскоўцы, у сваю чаргу, паведамляюць, што скінулі на Іран больш за 5000 бомбаў.
Рынкі рэагуюць ростам цэн на нафту і газ, паколькі суднаходства праз Армузскі праліў сурʼёзна парушана. Авіякампаніі прыпыняюць рэйсы ў гэты рэгіён, а перавозчыкі паведамляюць пра дзясяткі тысяч адмен рэйсаў.
Канфлікт пачаўся ў суботу (28 лютага) з удараў ЗША і Ізраіля па мэтах у Іране, на што Тэгеран адказаў ракетнымі атакамі і атакамі беспілотнікаў у рэгіёне.
Пётр Жулноўскі/ав
слухайце аўдыё