Госцем Канала замежнага вяшчання Польскага радыё быў Мацей Вайтышка, выдатны польскі рэжысёр, драматург, сцэнарыст, педагог, прафесар тэатральнага мастацтва, філосаф і пісьменнік, аўтар пʼес «Булгакаў», «Семіраміда», «Дэправатар» і «Жалезная канструкцыя», рэжысёр «Майстра і Маргарыты», «Фердыдурке», а таксама аўтар знакавых дзіцячых кніг.
Вы не ўпершыню прыйшлі да нас у студыю. Мы размаўлялі пра рускую літаратуру і яе прысутнасць у вашай творчасці. За гады працы ў Польскім тэатры гучалі Чэхаў, Гогаль, Булгакаў і Дастаеўскі. Ці змяніліся вашы адносіны да рускай класікі пасля расійскай агрэсіі ва Украіне? І ці можаце вы чытаць іх сёння гэтак жа, як і некалькі гадоў таму? Ці змяніўся, перш за ўсё, кантэкст?
— Кантэкст змяніўся, але, шчыра кажучы, я не вельмі хачу прыняць тое, што мне давядзецца пазбавіцца ад Чэхава і Гогаля, і я не вельмі хачу прыняць тое, што гэты вельмі балючы і ганебны канфлікт паўплывае на маё каханне. Таму што я закаханы ў рускую літаратуру, у рускую музыку, і неяк не дазволю, каб гэта ў мяне забралі. Тым больш, што ў мяне ёсць аргумент, які мне далі англічане. А менавіта, падчас жудасных нямецкіх авіяналётаў на Лондан у 1941 годзе BBC пускала музыку Вагнера, каб паказаць, што незалежна ад таго, што хто думае пра цяперашнюю сітуацыю, Вагнер пісаў добрую музыку. І я думаю, што мы павінны быць асцярожнымі з мастацтвам у цэлым і з мастацтвам, якое разглядаецца як палітычны інструмент. Вядома, гэта праўда, што вялікае рускае мастацтва закранае розныя палітычныя пытанні, але давайце будзем шчырымі. Напрыклад, Гогаль напалову ўкраінец, напалову паляк. Ён пісаў па-руску, пісаў «Тараса Бульбу», твор, які зʼяўляецца жудаснай атакай на палякаў, пра тое, якія яны злыя. Але я не хачу сціраць Гогаля са сваёй свядомасці. Я думаю, што нам трэба захоўваць здаровы сэнс. Нельга дазваляць сабе так спрашчаць, бо гэта зробіць нас бяднейшымі.
Гэтай восенню Тэатр тэлевізіі пакажа вашу пʼесу «Амерыканскія сябры», і адным з персанажаў п'есы зʼяўляецца рускі пісьменнік габрэйскага паходжання Ісаак Бабель, постаць адначасова трагічная і захапляльная. Што падштурхнула вас расказаць гэтую гісторыю зараз?
— Яна незвычайная, таму што жонка Будзёнага і Ісаак Бабель, верагодна, разам выратавалі амерыканскага лётчыка, які пазней стаў прадзюсарам «Кінг-Конга». Аднаго гэтага дастаткова, каб мне захацелася пагаварыць пра гэта, таму што гэта вельмі цікавае сутыкненне. Апавяданні Бабеля абсалютна незвычайныя, і «Конармія» павінна быць уключана ў канон кніг для ўсіх, хто заканчвае сярэднюю школу ў Польшчы. Нягледзячы ні на што, у нас няма такога фантастычнага дакументу пра польска-расійскую вайну сярод польскіх аўтараў. Менавіта такую літаратуру трэба ведаць.
Вы калісьці сказалі, што чым больш тэхналогій у нашым жыцці, тым больш нам не хапае тэатра. А што прапануе тэатр сёння? Тое, чаго не могуць прапанаваць ні кіно, ні стрымінгавыя платформы, ні нават штучны інтэлект. Ці ў эпоху інфармацыйнай вайны тэатр не становіцца адным з апошніх месцаў, дзе мы можам спакойна гаварыць пра праўду без алгарытмаў?
— Я быў на «Сне летняй ночы», які ідзе ў Аркадах Кубіцкага ўжо другі раз. І гэта незвычайны спектакль. Ён пачынаецца, калі пачынае змяркацца, потым наступае ноч, і ёсць вялікая літаратура Шэкспіра ў цудоўным перакладзе Галчынскага. І я бачу, як цяжка туды патрапіць. Ведаеце, людзі хочуць такога тэатра, і акцёры неверагодна рады размаўляць з гледачамі. Увогуле, гэты кантакт чалавека з чалавекам, твар у твар, непасрэднае ўзаемадзеянне — гэта, бадай, самае прыгожае, што ў нас засталося, бо яно адсутнічае ў алгарытмах. Я б нават сказаў, што, магчыма, у нейкі момант мастацтва стане хаатычным і непрадказальным проста для таго, каб людзі адчувалі сябе людзьмі.
Польскі тэатр змяняецца ўжо некалькі гадоў, зʼяўляюцца новыя сродкі выражэння, новыя тэмы, зʼяўляюцца новыя пакаленні мастакоў. Што вас найбольш задавальняе ў гэтых зменах, ці, магчыма, нешта вас турбуе? Якія змены, якія тэндэнцыі вы заўважылі?
— Я не хачу казаць, што ёсць нейкія радыкальныя тэндэнцыі, але ёсць таленты. Ёсць людзі, якія ставяць фантастычныя спектаклі, як маладыя, так і старыя, і часам маладыя церпяць няўдачу, часам дабіваюцца поспеху, таму я не магу абагульняць, і не хацеў бы. Я б вельмі хацеў бачыць тэатр абароненым ва ўсіх яго праявах. Гэта азначае абарону як маладых, так і старых, адкрыццё дзвярэй для маладых і невыкідванне старых у сметніцу, і ёсць надзея, калі мы аддамо ўсё на танкі, што гэта адбудзецца. Бо сапраўдная пагроза заключаецца ў тым, што брыдкае, таннае, лёгкае, прадажнае, смешнае, што невысакародная форма выцесніць высокую культуру. Гэта пагроза, і, магчыма, нам нават не трэба з ёй празмерна змагацца, але трэба яе заўважаць.
Дзесяцігоддзямі вы распавядалі гісторыі пра незвычайных людзей, пра выдатныя ідэі, а ці сёння вы бачыце постаць ці тэму, якая асабліва патрабуе тэатральнага голасу?
— Я думаю, што гэта жанчыны ў цэлым. Калі я пачаў чытаць біяграфію Марыі Канапніцкай, напісаную Гжэбалкоўскай, у мяне адвісла сківіца, бо Канапніцкая здалася мне ветлівай настаўніцай. Але яна была абсалютна варʼяткай. Яна пакінула мужа з шасцю дзецьмі, адправілася ў свет, перажыла незвычайныя прыгоды, якія ажно просяць, каб іх расказалі. Тэма — жанчыны, я назваў Канапніцкую, але, напрыклад, Зоя Стрыенская, Ірэна Ларэнтовіч, Марыя Кунцэвічова. У польскай культуры ёсць шмат такіх жанчын, якія заслугоўваюць біяграфій.
Нашым госцем быў Мацей Вайтышка, выдатны польскі рэжысёр, драматург, сцэнарыст і аўтар дзіцячых кніг.
Дзякуй за размову
І.Завіша/ав