Польскі аналітык: Нягледзячы на спрыяльныя ўмовы, Малдова можа страціць гістарычны шанец на рэінтэграцыю Прыднястроўя

Еўраінтэграцыя Малдовы адбываецца на фоне энергетычных рызык і нявырашанага прыднястроўскага пытання. Расказваем пра шанцы на рэінтэграцыю краіны.

Сцэна Дома культуры ў вёсцы Кажушна, Страшэнскі раён, Малдова (ілюстрацыя).

Фота: Беларуская служба Польскага радыё

Украіна і Малдова 13 кастрычніка робяць чарговы крок да сяброўства ў Еўрасаюзе: у Люксембургу адкрываюцца перамовы па кластарах «Унутраны рынак» і «Канкурэнтаздольнасць і інклюзіўны рост». Гэтага рашэння Кіеў і Кішынёў чакалі з ліпеня. Еўракамісарка па пашырэнні Марта Кос адзначае, што працэс набірае тэмп, а краіны-кандыдаты выконваюць свае абавязацельствы. Пасля гэтага застануцца яшчэ два кластары: сельская гаспадарка і рэсурсы, а таксама зялёны парадак дня і ўстойлівая звязанасць. 

Enlargement is on the move. Four accession conferences in sight with Montenegro, Albania, Ukraine and Moldova. Our frontrunners are delivering, and so are we. Progress must go hand in hand with strategic alignment and respect for the rule of law. Our security depends on both. My doorstep ahead of the Foreign Affairs Council:

— Marta Kos (@MartaKosEU) October 12, 2026

Але еўраінтэграцыя Малдовы адбываецца на фоне энергетычных рызык і нявырашанага прыднястроўскага пытання. Пра падрыхтоўку да зімы, залежнасць ад старой інфраструктуры і шанцы на рэінтэграцыю краіны Беларуская служба паразмаўляла з Камілем Цалусам, аналітыкам Цэнтра ўсходніх даследаванняў (OSW), спецыялістам па Малдове і Румыніі.

— Энергетычная сітуацыя ў Малдове не аптымальная, але насамрэч нядрэнная, асабліва ў параўнанні з тым, што было некалькі гадоў таму. Краіна цяпер энергетычна незалежная ад Расіі. З 2022 года яна не выкарыстоўвае расійскі газ, які раней цалкам забяспечваў яе патрэбы. А з 2025-га не купляе і электраэнергію з Прыднястроўя. Менавіта гэта — новая акалічнасць.

Электраэнергію, якой не хапае, Малдова імпартуе пераважна з Румыніі, шырэй — з еўрапейскай сеткі. Гэта стала магчымым пасля сінхранізацыі малдаўскай і ўкраінскай энергасістэм з еўрапейскай у 2022 годзе.

Праблема перадусім у будове электрасетак. Асноўная лінія з Румыніі, пракладзеная яшчэ ў савецкі час, ідзе праз Малдову да Малдоўскай ДРЭС на поўдні Прыднястроўя. Станцыя належыць расійскай кампаніі «Інтэр РАО». Толькі ад гэтага вузла электраэнергія вяртаецца на тэрыторыю, падкантрольную Кішынёву.

Тут дзве праблемы. Прапускной здольнасці лініі можа не хапіць, калі ў пік спажывання давядзецца пакрываць патрэбы імпартам. А размяшчэнне ключавога вузла ў Прыднястроўі дае расійскаму боку магчымасць сабатаваць ці блакаваць перадачу электраэнергіі.

Каб абысці Прыднястроўе, Малдова будуе прамое злучэнне з Кішынёвам. Лінія ўжо гатовая, але выявілася няспраўнасць важнага абсталявання падстанцыі. За рамонт адказвае іспанская кампанія — удзельніца праекта. Можна чакаць, што да зімы працы завершаць. Тады застанецца праблема магчымага недахопу электраэнергіі, якую можна імпартаваць праз гэтую лінію.

У папярэднія зімы ў Малдове здараліся адключэнні электрычнасці. Свет абляталі здымкі спыненых тралейбусаў на цэнтральным праспекце Штэфана чэл Марэ ў Кішынёве. Ці могуць такія сітуацыі паўтарыцца, ці ўлады ўжо вырашылі праблему?

— З электразабеспячэннем сітуацыя нядрэнная: маштабныя адключэнні праз недахоп энергіі малаверагодныя. Аднак кароткачасовыя перабоі магчымыя з іншай прычыны. Малдаўская электрасетка фактычна з’яўляецца часткай украінскай — гэта спадчына савецкага часу. Таму сур’ёзныя парушэнні ва Украіне праз расійскія атакі могуць выклікаць адключэнні і ў Малдове. Менавіта гэта непакоіць малдаван.

Каб вырашыць праблему ў доўгатэрміновай перспектыве, на поўначы ствараюць лінію Бельцы — Сучава. Плануецца таксама цэнтральная лінія да Стрэшэняў, недалёка ад Кішынёва. Яе будуць фінансаваць ЗША, а завяршэнне чакаецца, верагодна, на пачатку 2030-х. Нядаўна мы даведаліся, што яна будзе называцца Trump Liberty Line. З улікам амерыканскага фінансавання назва, як я разумею, адпаведная. Так што, нягледзячы на рызыкі і магчымыя перабоі, сур’ёзных праблем з электразабеспячэннем узімку Малдова хутчэй не чакае.

Яшчэ некалькі слоў пра Прыднястроўе і планы рэінтэграцыі. Да поўнамаштабнай вайны ва Украіне жыхары падкантрольнага Маскве рэгіёна, прынамсі паводле распаўсюджаных уяўленняў, лічылі сябе заможнейшымі за жыхароў правабярэжнай Малдовы. За некалькі гадоў усё кардынальна змянілася. Гэта спрыяе  прамаладаўскай пераарыентацыі жыхароў «МПР»?

— Так, безумоўна. Праблема планаў рэінтэграцыі ў тым, што малдаўскія ўлады відавочна не лічаць яе прыярытэтам. Прычын некалькі. Адна з іх — недахоп часу і магчымасцей займацца тэхнічна складаным пытаннем.

Малдова — невялікая краіна, якая не можа дазволіць сабе разгалінаваны бюракратычны апарат. Адміністрацыя засяроджаная на рэформах, неабходных для еўраінтэграцыі. Напрыклад, рэформа мясцовага самакіравання патрабуе шмат часу і ўдзелу многіх чыноўнікаў.

Таму намаганні ў рэінтэграцыі, хоць цяпер яны больш заўважныя, чым калі-небудзь, застаюцца абмежаванымі, пераважна тактычнымі. Комплекснага плана ці нават спробы яго падрыхтаваць мы не бачым. Існуючы дакумент — агульны нарыс, галоўная ідэя якога палягае ў стварэнні часовай місіі Еўрасаюза.

ЕС прыхільна ставіцца да дапаможнай місіі, але нагадвае пра прынцып субсідыярнасці: краіна сама вызначае палітыку, прапануе канцэпцыю, а Еўрасаюз дапамагае і не павінен рабіць гэта замест краіны. ЕС — не каланіяльная метраполія, якая нешта навязвае партнёрам. Эканамічнае і прававое збліжэнне Прыднястроўя з правабярэжнай Малдовай беспрэцэдэнтнае і заслугоўвае станоўчай адзнакі. Аднак гэта яшчэ не план глыбокай рэінтэграцыі.

Атрымліваецца, Малдова робіць стаўку на паступовую рэінтэграцыю: скасаванне падатковых ільгот для прыднястроўскіх прадпрыемстваў, уніфікацыю дакументаў. Такі падыход адлюстраваны і ў дакуменце пра які мы гаворым. А як прыднястроўскае пытанне ўспрымаецца на ўзроўні саміх жыхароў абодвух берагоў Днястра?

— Сапраўды, адбываецца збліжэнне і на ўзроўні грамадстваў. Яго выклікала рэзкае пагаршэнне эканамічнай сітуацыі ў Прыднястроўі, непасрэдна звязанае з дзеяннямі Расіі. Скажам наўпрост: расійскае поўнамаштабнае ўварванне ва Украіну прывяло да эканамічнага абвалу ў рэгіёне.

За 2023–2025 гады ВУП скараціўся на чвэрць. Раней заробкі былі супастаўныя з малдаўскімі, магчыма, крыху ніжэйшыя; цяпер яны ўдвая меншыя. Бясплатны расійскі газ паступае з перабоямі, прыкладна ўдвая меншымі аб’ёмамі, чым раней. Даражэюць газ і электраэнергія.

Насельніцтва імкліва бяднее і шукае працу ў правабярэжнай Малдове. Штодня туды ездзяць каля 25 тысяч жыхароў Прыднястроўя. Гэта шмат: рэальна ў рэгіёне жывуць каля 300 тысяч чалавек, з іх значна больш за 100 тысяч — пенсіянеры, яшчэ прыкладна 40 тысяч — дзеці, студэнты і іншыя людзі, якія звычайна не працуюць. Застаецца каля 150 тысяч, і ўжо 25 тысяч працуюць на правым беразе.

Яны кантактуюць з малдаванамі, бачаць, як краіна змяняецца і развіваецца дзякуючы павароту на Захад. Грамадскае збліжэнне ўжо адбываецца, і гэта добра. Але патрэбная каардынацыя: Кішынёў мусіць сур’ёзна заняцца гэтым, каб не страціць гістарычнага шанцу ўз’яднаць краіну. Гэта надзвычай важна і ў кантэксце еўраінтэграцыі.

Слухайце аўдыё!

Эдуард Жолуд