15 жніўня Польшча адзначыла стагоддзе Варшаўскай бітвы. Тады палякі абаранілі сталіцу краіны ад бальшавікоў з савецкай Расіі. Як абараніць незалежнасць ад Расіі сучасным беларусам, выкарыстоўваючы польскі вопыт? Гэта тым больш сімвалічна сёння, 25 жніўня, калі адзначаецца гадавіна абвяшчэння Вярхоўным Саветам БССР незалежнасці рэспублікі. Гэта было ў 1991 годзе. А ў 1920 годзе ў гэты дзень завяршылася Варшаўская бітва — і палякі пагналі рускіх бальшавікоў на Захад.
Да стагоддзя Варшаўскай бітвы фонд Ośrodek Karta выдаў кнігу Wojna o wolność 1920 — у двух тамах: пра паход на Кіеў і пра абарону Варшавы (Tom 1: Wyprawa kijowska; Tom 2: Bitwa warszawska).
Варшаўская бітва 15 жніўня дасягнула кульмінацыі, аднак канчатковай перамогай скончылася толькі 25 жніўня, пасля чаго пачалося імклівае наступленне польскага войска на сілы савецкай Расіі, якая імкнулася захапіць Варшаву і пачаць адсюль распаўсюджванне бальшавіцкай рэвалюцыі на ўсю Еўропу.
Агнешка Кныт, укладальніца кнігі Wojna o wolność 1920: — Розныя дарадчыкі спрабавалі пераканаць галоўнакамандуючага Юзафа Пілсудскага, каб пасля Варшаўскай бітвы ён спыніўся. Маўляў, калі палякі выйгралі, то гэтага досыць — сваю свабоду мы абаранілі. Аднак Пілсудскі ведаў, што савецкі военачальнік Тухачэўскі плануе чарговую атаку. Таму Пілсудскі лічыў, што перапынак пасля перамогі пад Варшавай не ўтрымае бальшавіцкую Расію ад чарговай атакі. У выніку, Пілсудскі прыняў рашэнне правесці вырашальную бітву з бальшавікамі над Нёманам — пад Лідай і Гроднам. І менавіта там бальшавікі былі канчаткова разбіты і былі вымушаны пайсці на мірныя перагаворы.
Нёманская бітва пачалася ў верасні, а 12 кастрычніка было падпісана пагадненне аб перамір’і.
За якую Польшчу, у якіх граніцах ваявала польскае войска з бальшавікамі?
Агнешка Кныт: — Гэта была Рэспубліка Польшча, якая потым уключала ў свой склад таксама тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Гэта Польшча ўтварылася ў выніку вайны за свабоду і незалежнасць — супраць камуністычнага ладу, які бальшавіцкая Расія хацела гвалтоўна ўстанавіць не толькі тут, у Беларусі, Украіне, Польшчы, але і на захадзе Еўропы. Таму палякі ў той момант абаранілі таксама свабоду Заходняй Еўропы. Брытанскі дыпламат Эдгар Вінсэнт Дабернон ахарактарызаваў Варшаўскую бітву як васямнаццатую, вырашальную бітву ў лёсе свету.
Разварот кнігі Wojna o wolność 1920. Tom 2: Bitwa warszawska.
Агнешка Кныт напамінае, што Польшчы давялося змагацца за сваю свабоду ў адзіночку, без той падтрымкі, якую яна чакала ад Захаду. Не ўсе працягнулі Варшаву руку дапамогі.
Агнешка Кныт: — Яшчэ 15 жніўня, у пераломны дзень Варшаўскай бітвы, некаторыя дзяржавы Заходняй Еўропы прапаноўвалі накіраваць у Польшчу мірную дэлегацыю, каб весці перагаворы з бальшавікамі, і раілі ўстрымлівацца ад наступлення.
Тут усе ваявалі за сваю незалежнасць, за тое, каб жыць у свабоднай краіне, і гэта матывацыя да змагання была моцна развіта. Я думаю, што гэта ў значнай ступені паўплывала на перамогу. Бо дагэтуль польскія войскі адступалі на працягу двух месяцаў, салдаты былі стомленыя, абарваныя. А тут, у цэнтральнай Польшчы, адбылася агромністая мабілізацыя, на вайну пайшло многа добраахвотнікаў, і ўсе яны былі з розных сацыяльных слаёў — гэта памешчыкі, арыстакратыя, многа сялян, простыя людзі, інтэлігенты, студэнты, вельмі маладыя хлопцы. Таксама моцна падтрмлівалі салдат жанчыны, якія ездзілі на фронт.
Усе мабілізаваліся дзеля таго, каб абараніць сваю незалежнасць — у ідэалагічным, палітычным, ментальным, грамадскім сэнсе. Я думаю, што калі хтосьці ў яе верыць і яму важная незалежнасць, калі хтосьці за яе змагаецца, то калі на абарону такой незалежнасці збярэцца большасць грамадства, шырокія колы, то можна выйграць нават у самага вялікага ворага.
Кнігі падрыхтаваныя Агнешкай Кныт і выдадзеныя фондам Ośrodek Karta да стагоддзя Варшаўскай бітвы.
Агнешка Кныт адзначае, што сцвярджэнні, быццам палякі не выйгралі б без дапамогі, у прыватнасці, французаў, не адпавядаюць гістарычнай праўдзе.
Агнешка Кныт: — Мы выйгралі самі — дзякуючы польскаму войску, польскай тактычнай думцы, аперацыйнаму плану, членам штаба, салдатам, грамадству. У той жа час канкрэтная дапамога з Захаду ў выглядзе зброі, амуніцыі прыбыла з Венгрыі. А вось нямецкія рабочыя ў Гданьску адмовіліся разгружаць караблі са зброяй для польскага войска.
Дыскусіі пра тое, што ж прадвызначыла перамогу, пачаліся адразу пасля Варшаўскай бітвы.
Агнешка Кныт: — Прыхільнікі Юзафа Пілсудскага прыпісвалі перамогу яму. А яго праціўнікі спрабавалі прыменшыць яго ролю, гаворачы пра тое, што гэта быў “цуд над Віслай”, вынік малітваў да Божай Маці, што гэта быў “французскі план”. Прычым сам французскі генерал Вейгант сказаў адкрыта: “Гэта не быў мой план. Палякі самі выйгралі гэту бітву”.
Агнешка Кныт дадае, што дыскусіі вакол Варшаўскай бітвы працягваюцца да сённяшняга дня. Выдадзеная фондам Ośrodek Karta кніга Wojna o wolność 1920, у якой змешчаны сведчанні відавочцаў падзей — ад
Пілсудскага да Тухачэўскага, ад жыхара Варшавы да польскага дыпламата, дазваляе сучаснаму чытачу акунуцца ў гісторыю і самому зрабіць вывады пра тое, хто выйграў Варшаўскую бітву — чалавечы геній і мужнасць ці на ўсё была Божая ласка.
Агнешка Кныт, тым не менш, лічыць, што кропку ў гісторыі Варшаўскай бітвы ставіць рана.
Агнешка Кныт: — Якраз сёння я атрымала інфармацыю пра тое, што ўнучка ўдзельніка польска-бальшавіцкай вайны 1920 года захавала дзённік удзельніка вайны — свайго дзеда. І мне здаецца, што падобнага роду матэрыялы яшчэ ляжаць у кагосьці дома. І яшчэ выплывуць вельмі цікавыя рэчы. Гэта бясконцая і вельмі цікавая тэма. Гэта падзея мела многа вымярэнняў — для нас усіх: і палякаў, і беларусаў, украінцаў, літоўцаў,
Віктар Корбут
Слухайце аўдыё