X
Паважаны карыстальнік!
25 траўня 2018 году ўвайшло ў сілу Распараджэнне Еўрапейскага парламента і Еўрапейскага савета (ЕС) 2016/6/79 за 27 красавіка 2016 (RODO). Прапануем азнаёміцца з інфармацыяй пра апрацоўку асабістых дадзеных на сайце Polskieradio.pl
1.Адміністратарам асабістых дадзеных з'яўляецца Polskie Radio S.A з сядзібай у Варшаве, Al. Niepodległości 77/85, 00-977 Warszawa
2.Па пытанню, звязаным з вашымі дадзенымі, звяртайцеся да Інспэктара аховы асабістых дадзеных па электроннай пошце iod@polskieradio.pl альбо па тэл. (0048) 22 645 34 03.
3.Асабістыя дадзеныя апрацоўваюцца ў маркетынгавых мэтах на падставе дазволу карыстальніка.
4.Асабістыя дадзеныя могуць быць даступныя толькі для выканання паслуг, указаных у палітыцы прыватнасці.
5.Асабістыя дадзеныя не будуць перададзены за межы Еўрапейскай эканамічнай прасторы або міжнародным арганізацыям.
6.Асабістыя дадзеныя будуць захоўвацца на працягу 5 гадоў пасля адключэння профіля ў адпаведнасці з законам.
7.Вы маеце права атрымаць доступ да вашых асабістых дадзеных, выпраўляць іх, выдаляць або абмяжоўваць апрацоўку.
8.Вы маеце права забараніць далейшую апрацоўку; у выпадку, калі вы раней далі згоду на апрацоўку вашых асабістых дадзеных, вы можаце яе адклікаць. Ажыццяўленне права на адмену згоды не ўплывае на апрацоўку, якая адбылася да адклікання згоды.
9.Вы маеце права падаць скаргу ў назіральны орган.
10.Polskie Radio S.A. паведамляе, што падчас апрацоўкі асабістых дадзеных аўтаматычныя рашэнні не прымаюцца, а прафіляванне не ўжываецца.
Больш падрабязная інфармацыя знаходзіцца на старонках dane osobowe, а таксама polityka prywatności.
ЗГОДЗЕН
Беларуская Служба

«Па-беларуску без памылак»: характарыстыка прыназоўнікаў

22.05.2020 12:29
Прыназоўнікі выкарыстоўваюцца для падпарадкавальнай сувязі галоўнай і залежнай лексемы ў словазлучэннях...
Аўдыё
 :
Беларуская мовы: прафесійная лексікаБеларуская служба Польскага радыё/radyjo.net/Яланта Смялоўская

Службовыя часціны мовы характарызуюцца тым, што не маюць намінатыўнага значэння, выкарыстоўваюцца ў мове для сувязі знамянальных слоў, з’яўляюцца граматычна нязменнымі, нешматлікімі, але шырока ўжывальнымі. Да службовых часцін мовы адносяцца прыназоўнікі і злучнікі. 

Прыназоўнікі выкарыстоўваюцца для падпарадкавальнай сувязі галоўнай і залежнай лексемы ў словазлучэннях, выражаюць разнастайныя сінтаксічныя адносіны, у якіх адлюстроўваюцца пэўныя знешнія сувязі паміж адпаведнымі рэаліямі:

  • прасторавыя (выехаць з горада, ісці цераз луг, пайсці ў лес),
  • часавыя (перад навальніцай, здарылася на досвітку, працаваць з самай раніцы),
  • аб’ектныя (марыць пра волю, смяяцца з каго-небудзь, стукаць у дзверы,),
  • меры і ступені (турбот па горла, шчасце без меры),
  • прыналежнасці (гузік ад кашулі, кніга з бібліятэкі),
  • мэты (ехаць на вучобу, падрыхтавацца да экзаменаў, хадзіць па грыбы),
  • прычыны (падаць пад націскам ветру, скакаць ад радасці),
  • атрыбутыўнасці (галава без розуму, дрэва з сукамі),
  • спосабу дзеяння (адказваць без падрыхтоўкі, малаціць у два цапы, працаваць з натхненнем, спяваць на ўсе лады),
  • кампаратыўныя (мацнейшы за мяне, вышэйшы ад бацькі).

Назва дадзенага лінгвістычнага тэрміна з’яўляецца матываванай, бо ў беларускай мове словы гэтай непаўназначнай часціны мовы ўжываюцца ў спалучэннях слоў іншых граматычных разрадаў менавіта з назоўнікам (субстантывам), які граматычна падпарадкоўваецца ім. Прычым кіраваць субстантывам можа кожнае знамянальнае слова пры дапамозе прыназоўніка:

  • дзеяслоў (дзякаваць за падарунак),
  • назоўнік (паход па мясцінах),
  • прыметнік (лепшы за нас),
  • прыслоўе (высока над намі),
  • лічэбнік (двое з адной школы),
  • займеннік (я з сябрам).

Адцягненае значэнне прыназоўнікаў служыць асновай полісеміі многіх з іх (параўн.: выйсці на работу, спадзявацца на поспех, ехаць на аўтобусе, быць на месцы і інш., дзе прыназоўнік на выражае розныя семантыка-граматычныя адносіны паміж паўназначнымі словамі). Назіраецца высокая частотнасць некаторых прыназоўнікаў – у лік першых дзесяці самых ужывальных слоў беларускай мастацкай прозы, паэзіі, а таксама фальклору ўваходзяць прыназоўнікі: у, на, з, што служыць прычынай іх многазначнасці. Так у спецыяльным слоўніку прыназоўнікаў для у зафіксавана 57 значэнняў, на – 47 значэнняў, з – 38 значэнняў.

Па свайму паходжанню прыназоўнікі падзяляюцца на:

  • невытворныя (за, безна, пры, для)
  • і вытворныя, да якіх адносяцца прыназоўнікі, што генетычны звязаныя з іншымі часцінамі мовы, у прыватнасці, з прыслоўямі (абапал дарогі, вакол дрэва), назоўнікамі (у час адпачынку, па прычыне гэтага), дзеясловамі (нягледзячы на цяжкасці, дзякуючы табе).

Па вонкавай структуры прыназоўнікі падзяляюцца на:

  • простыя (аб, без, для, за, на, над, пад, пры, у),
  • складаныя, у якіх зліліся два словы (з-за, з-пад, па-за, па-над, паўз, замест),
  • састаўныя, якія складаюцца з двух і болей слоў (з прычыны, поруч з, у параўнанні з, у залежнасці ад).

Прыназоўнікі могуць ужывацца:

  • з адным склонам, кіраваць ім: з родным (ад, без, да, дзеля, для, каля, ля, з-за, з-пад, з-над, акрамя, апрача, замест, заміж, звыш, наконт, накшталт, паводле, падчас, паміма, сярод...), з давальным (адпаведна, згодна, дзякуючы, насуперак, насустрач, паралельна, услед), з вінавальным (нягледзячы на, пра, праз, паўз, скрозь, цераз, у адказ на), з творным (згодна з , на чале з, над, па-за, па-над, перад, поруч з, разам з, следам за, у сувязі з), з месным (а, пры);
  • з двума склонамі: з вінавальным і творным (за, пад, перад, напр. за стол, за сталом), звінавальным і месным (абна, пры, напр. на дрэва, на дрэве), з родным і творным (між, паміж, напр. між кустоў, паміж лесам і рэчкай);
  • з формамі трох склонаў: з родным, вінавальным і творным (прыназоўнік з – з восені, з тыдзень, з кожным днём), з родным, вінавальным і месным (прыназоўнік у – у суседа, у нядзелю, у студзені), з давальным, вінавальным і месным (прыназоўнік па – па кілаграму, па дровы, па лузе). 

Многія прыназоўнікі ўступаюць у сінанімічныя адносіны паміж сабой (на полі – у полі, пасля вайны – па вайне, пра яе – аб ёй), могуць ужывацца ў розных варыянтах (над – нада, з – са, у – ва, напр.: над ім – нада мною, з горада – са школы,  у школе – ва ўніверсітэце).

Некаторыя асаблівасці ўжывання прыназоўнікаў з’яўляюцца адметнай рысай беларускае мовы:

  • пры дзеясловах, якія выражаюць эмоцыі, перажыванні (дзівіцца, здзекавацца, жартаваць, кпіць, смяяцца, цешыцца) для выражэння аб’ектных адносін, як правіла, ужываецца прыназоўнік з з родным склонам (смяяцца з настаўніка, кпіць са старых);
  • дзеясловы, што выражаюць пачуцці смутку, гора, жалю (бедаваць, плакаць, сумаваць, тужыць) патрабуюць спалучэння прыназоўніка па з месным склонам (сумаваць па краіне);
  • пры дзеясловах ведаць, гаварыць, думаць, клапаціцца і пад. звычайна ўжываецца прыназоўнік пра з вінавальным склонам (ведаць пра гэта, думаць пра іншае, расказваць пра свае прыгоды) – спалучэнне прыназоўніка аб з месным склонам – характэрная асаблівасць публіцыстычнага ці навуковага стыляў (клапаціцца аб аснашчэнні школ “Настаўніцкая газета”);
  • пры дзеяслове жаніць(цца) ужываецца прыназоўнік з з творным склонам (Ён ажаніўся з Пелагеяй. Шам.) – часта сустраканая форма з прыназоўнікам на (ажаніцца на дзяўчыне) памылковая, не беларуская, гэта русізм;
  • пры дзеясловах руху (бегчы, ехаць, ісці, плыць) ужываецца прыназоўнік па з месным склонам (бегчы па сцежцы, плыць па рацэ);
  • пры форме вышэйшай ступені параўнання часцей ужываецца прыназоўнік за з вінавальным склонам (больш за сто чалавек, маладзейшы за мяне) і радзей прыназоўнік ад з родным склонам (лепшая ад яго).

Шырэй гл.: Сучасная беларуская літаратурная мова. Марфалогія пад рэд. Ф.М. Янкоўскага, Мінск 1980; Л.А. Антанюк, Б.А. Плотнікаў, Беларуская мова: прафесійная лексіка, Мінск 2005

Ніна Баршчэўская

Больш на гэтую тэму: Па-беларуску без памылак